Χρονοστιβάδα: 45 ιστορίες για να ερωτευτείς ξανά τη Θεσσαλονίκη

Ο Στέφανος Τσιτσόπουλος αφηγείται, ο Θανάσης Γεωργίου επιστρατεύει χαρτί και ψαλίδι, και μαζί φτιάχνουν ένα αξέχαστο καλειδοσκόπιο της πόλης

Το πρωί της 6ης Δεκεμβρίου του 1856, ο Χέρμαν Μέλβιλ φτάνει διά θαλάσσης στην τουρκοκρατούμενη Θεσσαλονίκη. Καταγράφει στο Ημερολόγιο ενός ταξιδιού στην Ευρώπη και την Ανατολή τον χιονισμένο Όλυμπο («φαντάζει μεγαλειώδης στην αυγή»), τα κομμάτια της Ροτόντας που πέφτουν συνεχώς στο πάτωμα («πήρα μαζί μου αρκετά»), παρατηρεί το παζάρι («αρκετά μεγάλο αλλά ρυπαρό»), τους στενούς δρόμους («σαν δρομάκια για αγελάδες»), τις ηλικιωμένες γυναίκες με τα καλυμμένα πρόσωπα, τους Εβραίους με τις μακριές ρόμπες, τους Έλληνες αναμιγμένους με Τούρκους.

Σχεδόν ενάμιση αιώνα αργότερα, το Πάσχα του 2004, ο Στέφανος Τσιτσόπουλος βρίσκεται σε ένα παριζιάνικο παλαιοπωλείο, όταν το βλέμμα του πέφτει πάνω στο ημερολόγιο του Μέλβιλ. «Έπαθα ένα σοκ», θυμάται, ανακαλύπτοντας αυτή τη μοναδική μαρτυρία για τη Θεσσαλονίκη της εποχής. Φαντάζεται τον συγγραφέα του Μόμπι Ντικ να βάζει στην τσέπη του τα κομμάτια της Ροτόντας, να περπατάει προς την Καμάρα, να διασχίζει τα παζάρια.

Από αυτή την απρόσμενη συνάντηση με τις σελίδες ενός παλιού ημερολογίου γεννήθηκε μία από τις 45 ιστορίες της Χρονοστιβάδας (εκδ. Επίκεντρο), του βιβλίου του Στέφανου Τσιτσόπουλου και του Θανάση Γεωργίου, που αφηγείται τη Θεσσαλονίκη μέσα από λέξεις και χαρτογλυπτική.

Τους συνάντησα ένα φθινοπωρινό πρωινό στον «Θερμαϊκό», που, όπως μου προανήγγειλαν, θα έχει τη δική του θέση στον δεύτερο τόμο της Χρονοστιβάδας, ο οποίος ετοιμάζεται αυτή την περίοδο.

Η Χρονοστιβάδα είναι ένας ιδιόμορφος οδηγός της Θεσσαλονίκης, με συνεχείς μεταβάσεις σε διαφορετικές στιγμές της ιστορίας της πόλης. Από τον δρόμο των φοιτητικών σημειώσεων (Στη Μελενίκου θα τραγουδούν πάντα τα φωτοτυπάδικα) μεταφέρεσαι στο 58 π.Χ. και στην ιστορία του Κικέρωνα που πέρασε οκτώ μήνες εξόριστος στη Θεσσαλονίκη (Ο Μάρκος Τύλλιος Κικέρων στην Καμάρα).

Αληθινή ιστορία αυτή με τον Ρωμαίο ρήτορα, σε αντίθεση δυστυχώς με τον ωραίο θρύλο που ήθελε τον βιετναμέζο κομμουνιστή επαναστάτη Χο Τσι Μινχ στη Μακεδονία να «τρώει κεράσια Εδέσσης, να φορά γούνες Σιάτιστας και, πού και πού, αδειούχος φαντάρος, να έρχεται για λίγο γλέντι και σόπινγκ στη Θεσσαλονίκη του Μεσοπολέμου» (Ο Χο Τσι Μινχ στο Μακεδονικό Μέτωπο: Ποτέ μην αφήσεις την αλήθεια να χαλάσει μια ωραία ιστορία).

Αυτοί οι «διακτινισμοί» στάθηκαν και η αφορμή για τη δημιουργία του βιβλίου.

«Την ιδέα είχε ο Πέτρος Παπασαραντόπουλος, υπεύθυνος των εκδόσεων Επίκεντρο», λέει ο Στέφανος. «Με πέτυχε στον δρόμο, μου είπε ότι του αρέσουν πολύ αυτοί οι διακτινισμοί στο παρελθόν που κάνω στα κείμενά μου στην Athens Voice και μου πρότεινε να φτιάξουμε έναν άλλου είδους οδηγό για τη Θεσσαλονίκη».

Ο Στέφανος δέχτηκε αμέσως. Ήξερε μάλιστα με ποιον ήθελε να τον φτιάξει: τον παλιό του φίλο Θανάση Γεωργίου. «Ήθελα χρόνια να κάνουμε κάτι μαζί, από τότε που (ξανα)βρέθηκα με τον Θανάση στη Θεσσαλονίκη. Ήμασταν παιδικοί φίλοι από την Ξάνθη».

«Ήταν φίλος της μεγάλης μου αδερφής, εγώ είμαι μικρότερος», τον πειράζει ο Θανάσης.

Οι δύο φίλοι σκάρωσαν τελικά ένα καλειδοσκόπιο ιστοριών, εικόνων και εποχών.

Ο Στέφανος, δημοσιογράφος, συγγραφέας και ραδιοφωνικός παραγωγός, γράφει καταιγιστικά. Διαβάζοντας τα κείμενά του νιώθω ότι τον ακούω να μιλάει στο ραδιόφωνο. Η γλώσσα του είναι ζωντανή, ζεστή, καθημερινή. Φτιάχνει τις δικές του λέξεις, εκμυστηρεύεται στον αναγνώστη τα παρατσούκλια που έχει δώσει σε ανθρώπους και περιοχές, μοιράζεται αναμνήσεις και ιστορίες που έζησε, και άλλες που άκουσε και έψαξε να μάθει.

Περνά από τα τοπόσημα της μακραίωνης ιστορίας της πόλης, το Γαλεριανό Ανάκτορο, το Γεντί Κουλέ, τα κτίρια του Ποζέλι και το Cor-ten, στην παλαιότερη και σύγχρονη καθημερινότητά της, από τα «Ηλύσια», τον «Φωκά» και τον «Τόττη» μέχρι τα «Βομβίδια» και, φυσικά, το «Berlin», μπροστά από τη θρυλική πόρτα του οποίου θέλησαν να φωτογραφηθούν. «Άπειρες φορές περνώ από τη βυσσινί πόρτα του, 8 το πρωί, και τα volume παιανίζουν βροντερά, οι Prodigy αλωνίζουν, οι καθωσπρέπει πάμε για δουλειά αλλά κάποια τυχεροπούλια το γλεντάνε ακόμα» (γράφει ο Στέφανος στην ιστορία God save Berlin!).

Μεταφέρει την αίσθηση της γειτονιάς, τις νεραντζιές της οδού Εδέσσης, τα πλατάνια της Βαφοπούλου, τους πράσινους παπαγάλους που φτερουγίζουν στην πόλη, τη γκρι ομίχλη του Κανελλόπουλου, τη θέα του Ολύμπου, την Άνω Πόλη.

Μας θυμίζει κείμενα σπουδαίων λογοτεχνών και ποιητών της Θεσσαλονίκης, του Πεντζίκη, του Χριστιανόπουλου, του Ασλάνογλου. Γράφει για τη μουσική της σκηνή, τον Παπάζογλου, τις Τρύπες, τα Σπαθιά, τον Λεξ, για τα μικρά και μεγάλα στέκια, τα Λαδάδικα, το Ντεπώ.

Σαν να κλείνει ολόκληρη τη Θεσσαλονίκη σε 45 ιστορίες.

Ο Θανάσης, βραβευμένος designer, υπογράφει τα ευρηματικά χαρτογλυπτικά έργα της έκδοσης. Οι δημιουργίες του συνομιλούν με τα κείμενα. Κάποιες αποκαλύπτουν αμέσως τι πρόκειται να διαβάσεις, άλλες κρύβουν μια λεπτομέρεια που σε καλεί να την ανακαλύψεις μέσα από τις λέξεις.

«Δεν ήθελα να κάνω μια συμβατική εικονογράφηση, αλλά κάτι πιο εικαστικό. Τα κείμενα του Στέφανου είναι έτσι κι αλλιώς από σουρεαλιστικά έως ποπ ροκ και φανκ. Ήθελα με κάποιον τρόπο να ακολουθήσω τον ρυθμό».

Με κόλλα, ψαλίδι, χρωματιστά χαρτιά και περίτεχνα διπλώματα μετέτρεψε τις ιστορίες του βιβλίου σε ιδιότυπες καρτ ποστάλ. «Τα χαρτιά είναι κομμένα, στραβωμένα, τσακισμένα για να βγάλουν ένα μήνυμα, το οποίο, είτε μονοσήμαντο είτε πολυσήμαντο, κινείται παράλληλα με το κείμενο».

Στα έργα του διακρίνει κανείς και την επιρροή του Λούτσιο Φοντάνα, του Ιταλού καλλιτέχνη που έμεινε στην ιστορία ανοίγοντας με μια λεπίδα τομές στα μονόχρωμα τελάρα. «Αυτά που δημιουργείς υπάρχουν ήδη μέσα σου: εικόνες, διαβάσματα, ό,τι σου μένει στο υποσυνείδητο. Πάντα με γοήτευε αυτή η απλή σχισμή στον καμβά», λέει ο Θανάσης.

«Με εντυπωσίασε όταν μου έδειξε τα πρώτα έργα με τις σχισμές», συμπληρώνει ο Στέφανος. «Το ερμηνεύω σαν ρωγμή, σαν κλειδαρότρυπα στον χρόνο».

Μια κλειδαρότρυπα που μοιάζει να ανοίγει κάθε φορά που τα κείμενα περνούν από τις ιστορίες θρυλικών προσώπων της παγκόσμιας και ελληνικής ιστορίας σε εκείνες των καθημερινών ανθρώπων της πόλης.

Αυτή η συνύπαρξη του χθες με το σήμερα αποτυπώνεται και στο χαρτογλυπτικό για την ιστορία Βιταλιάνο, ti amo. Ένα κόκκινο βέλος διατρέχει το αρχιτεκτονικό σχέδιο της Στοάς Μαλακοπή, ενώνοντας συμβολικά δύο έρωτες: εκείνον του αρχιτέκτονα Βιταλιάνο Ποζέλι με τη Λουίζα Σανκιόνι και έναν σημερινό, της σχεδιάστριας Αλκμήνης Τριγωνάκη με τον φωτογράφο Λάζαρο Γραικό, που έχουν το ατελιέ τους στο κτίριο.

Ο Στέφανος άρχισε να συγκεντρώνει υλικό για τις ιστορίες του τη δεκαετία του 1980 και πιο συστηματικά από το 1994, όταν εγκαταστάθηκε μόνιμα στη Θεσσαλονίκη. Η γνωριμία του με την πόλη πέρασε σε μεγάλο βαθμό μέσα από το διάβασμα.

«Είμαι στη Θεσσαλονίκη φοιτητής, προσπαθώ να τη γνωρίσω και διαβάζω γι’ αυτήν. Διαβάζω την εφημερίδα Θεσσαλονίκη, ο Δερμεντζόγλου γράφει για σινεμά, έχει κι ένα ωραίο αθλητικό ένθετο. Με εντυπωσιάζει πολύ η δεύτερη σελίδα όπου γράφει ο Σκαμπαρδώνης. Και στις σελίδες της Θεσσαλονίκης έχει πολύ ωραία κομμάτια για το παρελθόν της πόλης. Από αυτά προσπαθώ να γνωρίσω τα μέρη. Την ίδια διαδικασία έκανα και στην Ξάνθη μέσα από τα Θρακικά Χρονικά του Στέφανου Ιωαννίδη».

«Ήταν κάτι σαν το Θεσσαλονικέων Πόλις», συμπληρώνει ο Θανάσης. «Ναι, είναι σαν να βλέπει κάποιος σήμερα την πόλη μέσα από τα θέματα του δικού σας περιοδικού», συμφωνεί ο Στέφανος.

«Όταν είσαι ξένος, μετανάστης, επαρχιώτης και έρχεσαι να μείνεις σε μια πόλη, την περπατάς πολύ», λέει ο Θανάσης. «Τα όρια της πόλης και η ματιά του ξένου είναι πάντα πιο καθαρή και βλέπει πράγματα που κάποιος άλλος θα προσπερνούσε».

Στη διαμόρφωση αυτής της ματιάς σημαντικό ρόλο έπαιξαν και οι λογοτεχνικές επιρροές του Στέφανου. Ιδίως του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη.

Η Βάγια Μαντζάρογλου, δημοσιογράφος και σύντροφος του Στέφανου, ανέλαβε την επιμέλεια του βιβλίου. Όταν ολοκλήρωσε την ανάγνωση των κειμένων, παρατήρησε κάτι που έκανε τον Στέφανο να συνειδητοποιήσει πόσο βαθιά τον έχει επηρεάσει ο Πεντζίκης.

«Στα 45 κείμενα αναφέρω 11 φορές τον Πεντζίκη. Και συνειδητοποίησα πόσο πολύ με έχει διαμορφώσει. Ο Σκαμπαρδώνης με μύησε στον Πεντζίκη. Αυτός ο λοξός τρόπος που είχε να βλέπει τα πράγματα, μια εκκλησιά, ένα γαϊδουράκι να διασχίζει τη Χαλκιδική… Έχει πολλή λόξα το βιβλίο. Δεν έχει όμως Λοξία [Σ.τ.Σ.: αναφέρεται στο ιστορικό βιβλιοπωλείο της Θεσσαλονίκης]». Από τον Μποντλέρ και τον Χάντερ Τόμσον μέχρι τον Φώτη Γεωργελέ και τον Γιώργο Σκαμπαρδώνη, οι επιρροές του Στέφανου είναι όσο ετερόκλητες και οι ιστορίες του.

«[Χρονοστιβάδα] είναι αυτό που νιώθω όταν περπατώ στη Θεσσαλονίκη»

Ο Θανάσης, από την άλλη, ανήκει σε μια σημαντική γενιά designers που ανέδειξε η Θεσσαλονίκη. Μια δημιουργική σκηνή που ο Στέφανος θεωρεί εξίσου χαρακτηριστική της πόλης με τη μουσική της.

«Πάντοτε σκεφτόμουν ότι οι γραφίστες σε αυτή την πόλη είναι τόσο σημαντικοί όσο οι Τρύπες και τα Σπαθιά. Η Θεσσαλονίκη ανά δεκαετία βγάζει πολύ ωραίες σκηνές. Τώρα, ας πούμε, βγάζει εξαιρετικούς μάγειρες. Η σκηνή των designers, ο Θανάσης Γεωργίου, οι Beetroot, οι Designers United, ο Δημήτρης Κολιαδήμας και ο Δημήτρης Παπάζογλου, οι Dolphins. Δεν είναι κάτι που συμβαίνει τώρα, αλλά από τη δεκαετία του 1930. Από το παράδειγμα των Μακεδονικών Γραμμάτων, τον Βαφόπουλο, τον Πεντζίκη, τον Σβορώνο, τον Τσίζεκ».

Όλες αυτές οι ιστορίες, οι άνθρωποι, οι εποχές και οι διαφορετικές όψεις της πόλης συναντιούνται σε μια λέξη που επινόησε ο Στέφανος Τσιτσόπουλος: χρονοστιβάδα.

«Είναι αυτό που νιώθω όταν περπατώ στη Θεσσαλονίκη. Βλέπω το βυζαντινό και το ρωμαϊκό, το οθωμανικό. Ταυτόχρονα πηγαίνω στο Berlin. Βλέπω τον εαυτό μου δίπλα στο τρένο που φεύγει για το Άουσβιτς. Κάθομαι για καφέ στην Καμάρα, αναρωτιέμαι γιατί ξαφνικά έρχονται και φεύγουν τα περιστέρια, σκέφτομαι ότι ο Κικέρωνας ήταν εδώ κι όπως εγώ κατεβαίνω τη Γούναρη, κατέβαινε κι αυτός. Και αυτό που πάντα με ενδιέφερε είναι η μεγάλη ιστορία της πόλης και η μικροϊστορία η δικιά μας. Το πώς το τοπίο μπαίνει σε μένα, πώς εγώ διαδρώ με το τοπίο».

Κάπως έτσι, τα δύο «Ξανθιωτάκια», όπως αυτοαποκαλούνται, έφτιαξαν ένα βιβλίο για τη Θεσσαλονίκη που «δείχνει την αγάπη μας για την πόλη που μας χάρισε τόσα πράγματα», όπως λένε.

Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης, που προλογίζει τη Χρονοστιβάδα, εντοπίζει σε αυτή τη μεταδοτική τους αγάπη για τη Θεσσαλονίκη τη μεγαλύτερη ίσως συμβολή του βιβλίου: «Αυτή η πρωτοτυπία του εγχειρήματος, η γνώση και η μαστοριά δίνουν καινούργια λάμψη στην πόλη και σε κάνουνε να την ξαναγαπήσεις αλλιώς, βαθιά, κι απ’ την αρχή».

Επτά ιστορίες από τη Χρονοστιβάδα

Από τον Χέρμαν Μέλβιλ στη Ροτόντα μέχρι τον Γιάννη Μπουτάρη και από τις τρικυμίες του Ατλαντικού μέχρι τα φαντάσματα του Παλαί ντε Σπορ, ο Στέφανος Τσιτσόπουλος και ο Θανάσης Γεωργίου μοιράστηκαν με το ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚέΩΝ ΠόΛΙΣ επτά αποσπάσματα από τις ιστορίες της Χρονοστιβάδας, μαζί με τα χαρτογλυπτικά έργα που τις συνοδεύουν.