Ο Χο Τσι Μινχ στον Αξιό ποταμό

Και ο θρύλος της παρουσίας του Βιετναμέζου ηγέτη στη Μακεδονία

Για να πετύχει η επιχείρηση,
το πνεύμα πρέπει να είναι μεγάλο.

Χο Τσι Μινχ. «Ημερολόγιο της Φυλακής» (1942-1943)

Η σύνδεση των ποταμών με μύθους είναι σχεδόν καθολική στη μυθολογική παράδοση των λαών. Οι ποταμοί δεν λατρεύτηκαν μόνον ως πηγές ζωοποιού ύδατος, αλλά και ως «ζωντανοί» οργανισμοί, θεότητες ή ιερά περάσματα προς άλλους κόσμους.

Στην ελληνική μυθολογία η Στύγα ήταν το ποτάμι που χώριζε τον επάνω κόσμο από τον Άδη. Στα νερά της οι θεοί έδιναν τον πιο ιερό τους όρκο. Αν κάποιος ψευδόταν, έπεφτε σε κώμα για έναν χρόνο και εξοριζόταν από τον Όλυμπο για εννέα.

Μύθοι συνδέουν επίσης τον ποταμό Αχελώο με τον Ηρακλή και τον Αλφειό με τη νύμφη Αρέθουσα. Ο Γάγγης για τους Ινδουιστές δεν είναι απλώς ένα ποτάμι αλλά η ίδια η θεά Ganga. Ο Νείλος των Αιγυπτίων ήταν το δάκρυ της θεάς Ίσιδας για τον θάνατο του συζύγου της Όσιρι. Ο Κίτρινος Ποταμός της Κίνας ονομαζόταν Πύλη του Δράκου. Ο Ρήνος των Ευρωπαίων τραγουδάει τον μύθο για τη Μαγεία της Λόρελαϊ μέσα από τους στίχους του Χάινε και τη μουσική σύνθεση της Κλάρας Σούμαν.

Και ο Αξιός;

Ω, αυτός συνδέεται με μύθο επαναστατικό! Την παρουσία του μεγάλου Βιετναμέζου ηγέτη Χο Τσι Μινχ* στη Μακεδονία κατά την περίοδο του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου. Μύθος και αυτό; Μάλλον, αφού δεν επιβεβαιώνεται ρητά από καμία ιστορική πηγή.

Ο μύθος αυτός πάντως δεν αφηγείται κάτι το υπερφυσικό και υπερκόσμιο, δεν έχει να κάνει με θεούς, δαίμονες και κατάρες, επομένως θα μπορούσε να γίνει πιο εύκολα αποδεκτός ως πραγματικό γεγονός καθώς στήθηκε πάνω σε απολύτως ρεαλιστικό σκηνικό. Έναν μεγάλο πόλεμο για την Ευρώπη με αποικιακά στρατεύματα στην υπηρεσία της Αντάντ από τη μακρινή Ινδοκίνα, από όπου καταγόταν ο μελλοντικός μεγάλος ηγέτης των Κόκκινων Βιετκόνγκ. Γιατί όχι, λοιπόν;

Η απόφαση μιας μακεδονικής πόλης, της Έδεσσας, να αφιερώσει προς τιμήν του Χο Τσι Μινχ, ίσως εις ένδειξιν διεθνούς αλληλεγγύης και πιθανότατα στο πλαίσιο πολιτιστικών ή πολιτικών σχέσεων, την επιγραφή,

Σε αυτόν τον τόπο εργάστηκε και έζησε ο μεγάλος ηγέτης του Βιετναμέζικου λαού Χο Τσι Μινχ, κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου (1916-1917).

επιβεβαιώνει ότι, ακόμα πιο σημαντικό από την ιστορική αλήθεια είναι το πώς ένας τόπος αφηγείται την Ιστορία.

* * *

Η παρουσία του Χο Τσι Μινχ στη Μακεδονία αποτελεί μια από τις πιο ιδιαίτερες αλλά ιστορικά ατεκμηρίωτες πτυχές της ζωής του. Ο ηγέτης του Βιετνάμ υποτίθεται πως βρέθηκε στην περιοχή την περίοδο 1916-1917 υπηρετώντας στον γαλλικό στρατό (Στρατιά της Ανατολής) ως βοηθητικό προσωπικό. Την εποχή εκείνη ο νεαρός τότε Νγκουγέν Άι Κουόκ (το όνομα που χρησιμοποιούσε πριν το Χο Τσι Μινχ) εργαζόταν ως μάγειρας και φροντιστής σε γαλλικά πλοία. Έφτασε στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης με τα γαλλικά εκστρατευτικά σώματα που είχαν αποβιβαστεί για να ενισχύσουν το Μακεδονικό Μέτωπο. Ο Χο Τσι Μινχ, ή κάποιος Βιετναμέζος που του έμοιαζε, φέρεται να αποκάλυψε σε συνέντευξή του το 1966 στον Σόλωνα Γρηγοριάδη, δημοσιογράφο της εφημερίδας «Μακεδονία», πως αποβιβάστηκε στη Θεσσαλονίκη το 1916 και πως υπηρέτησε στις γαλλικές μονάδες που στρατοπέδευαν στην πόλη και στα πέριξ της Μακεδονίας, περιοχές Έδεσσας και Αξιού. Έτσι, η επαφή του με τους αγρότες της Μακεδονίας και η παρατήρηση της φτώχειας και της καταπίεσης των λαών κατά τη διάρκεια του πολέμου συνέβαλαν στη διαμόρφωση της μετέπειτα επαναστατικής του ιδεολογίας.

Πράγματι, η Μακεδονία και η περί τον Αξιό κοιλάδα το διάστημα 1916–1918 ήταν γεμάτη με γαλλικά στρατεύματα και χιλιάδες βοηθητικούς εργάτες από αποικίες της Αφρικής και της Ινδοκίνας. Άρα η παρουσία ενός Βιετναμέζου δεν θα ήταν απίθανη. Επιπροσθέτως, η κοιλάδα του Αξιού ως «διάδρομος ανθρώπων» και επίσης λόγω σιδηρόδρομου υπήρξε ιδανικός χώρος για διελεύσεις και αφηγήσεις του τύπου «από εδώ πέρασε και ο…». Πραγματικές και μη. Ο θρύλος θέλει επίσης τον Χο Τσι Μινχ να τρώει τα περίφημα τραγανά κεράσια Εδέσσης, να αγοράζει παπούτσια στο κέντρο της Θεσσαλονίκης και να πίνει αψέντι σε καφενείο φορώντας το χαρακτηριστικό κίτρινο κωνικό καπέλο του Ανάμ. Πόσο εύκολα δίπλα στον πρώτο μύθο κολλάει ένας δεύτερος και ύστερα ένας ακόμα!

Ο τοπικός θρύλος πλουτίστηκε αργότερα, μετά το 1965, με αφηγήσεις που συνδέουν τον Χο Τσι Μινχ με συγκεκριμένα χωριά, με το δέντρο γκίνγκο μπιλόμπα που φύτεψε ο ίδιος, είναι ζωντανό μέχρι και σήμερα και σκιάζει με το φύλλωμά του έναν μικρό περιφραγμένο χώρο μπροστά στη δημοτική βιβλιοθήκη της Έδεσσας, γνωστό ως «Γωνιά του Χο Τσι Μινχ», και με προφορικές λαϊκές μαρτυρίες ηλικιωμένων.

Όπως λόγου χάρη την προφορική αφήγηση ντόπιου ταξιτζή του οποίου ο αδελφός του παππού του διετέλεσε οδηγός του διπλωματικού ακόλουθου της πρεσβείας της Ελλάδας στο Ανόι. Δεκαετία του ’60. Κατά την επίσημη, λοιπόν, επίδοση των διαπιστευτηρίων στον πρόεδρο, τον άκουσε έκπληκτος δια στόματος του διερμηνέως να λέει πόσο πολύ τον συγκινούσαν οι νεανικές αναμνήσεις του από την Ελλάδα. Ότι θυμόταν καλά μία πόλη, τη Βέροια, κι ένα νόστιμο σιροπιαστό γλυκό που παρασκεύαζε εκεί κάποιος ονόματι Χοχλιούρος. Εντυπωσιακό; Χωρισμένο στα τρία το όνομα του ζαχαροπλάστη αποκτάει ξαφνικά βιετναμέζικο ήχο. Χο Χλιου Ρο! Έτσι μόνον εξηγείται πώς τόσα χρόνια μετά ο «Θείος Χο» θυμόταν το γλυκό και κυρίως θυμόταν το όνομα του παρασκευαστή του. Κάπως παρατραβηγμένο, αλλά πιθανόν να θεώρησε το επώνυμό του Χο σαν ένδειξη κάποιας μακρινής συγγένειας με τον Βεροιώτη ζαχαροπλάστη. Το ανέκδοτο είναι τόσο χαριτωμένο, που θα ’ταν κρίμα να μην το πιστεύουμε. Πάντως η οικογένεια Χοχλιούρου, για όσους αμφιβάλλουν για τη χρονική πιστότητα, παρασκευάζει το περίφημο ραβανί της στη Βέροια ήδη από το 1886.

Μετά το 1960 ο Χο Τσι Μινχ έγινε παγκόσμιο σύμβολο. Η σύνδεσή του με έναν μικρό τόπο, με έναν ποταμό, με μία πόλη δίνει ιστορικό κύρος στον τόπο. Αυτή είναι κυρίως η χρησιμότητα των μύθων.

* * *

«… Δεν με είδε κανείς στον κάμπο του Αξιού. Και όμως πέρασα από κει. Αν όχι με τη φυσική μου παρουσία πάντως σαν σκιά, σαν πνοή του αέρα πάνω από τους καλαμιώνες που κλίνουν όλοι μαζί προς μία κατεύθυνση. Η σκιά μου μπερδεύτηκε με τις ομίχλες του ποταμού, τα χνάρια μου χάθηκαν εκεί όπου η γη είναι ακόμη μισή νερό, όπως στην πατρίδα, και μισή μνήμη.

»Δεν ήμουν ηγέτης όταν ήρθα ούτε πορτρέτο τυπωμένο σε σημαίες. Ήμουν απλά ένας εξόριστος της Ιστορίας.

»Στέκομαι στο λυκόφως, στην όχθη του θολού ποταμού με το πρόσωπο γυρισμένο προς τον βορρά. Δεν είναι ο Μεκόνγκ ή κάποιο άλλο μεγάλο ποτάμι της πατρίδας μου. Αλλά τι μ’ αυτό; Είναι κι αυτό ένα ποτάμι που ποτίζει ορυζώνες, που παρασέρνει κλαδιά, λάσπη, ονόματα, παλιά σύνορα, αφέντες, αποτυχημένες επαναστάσεις και μυστικές ελπίδες προς μια θάλασσα. Είναι κι αυτό, όπως ο δικός μας «Ποταμός των Εννέα Δράκων»**, ένα ποτάμι λασπωμένο με τη λάσπη της δημιουργίας, υλικό για το πλάσιμο της ζωής.

»Δεν ήρθα από δρόμο ούτε από σύνορο. Δεν είμαι ένας ξένος από την Ασία. Είμαι ο «θείος Χο». Ήρθα όπως έρχονται οι επίμονες μορφές της Ιστορίας. Αθόρυβα, σχεδόν παράνομα, μέσα από μια ρωγμή του χρόνου. Ο κάμπος δεν με είδε να φτάνω μα με δέχτηκε αμέσως, σαν να με γνώριζε από παλιά. Υπάρχουν τόποι που αναγνωρίζουν δίχως συστάσεις όσους έχουν υπομείνει την ταπείνωση. Η Μακεδονία είναι ένας τέτοιος τόπος. Με αναγνώρισε ως πρόσωπο που πέρασε μέσα από την ταπείνωση χωρίς να παραδώσει το εσωτερικό του έδαφος.

»Το πιο αληθινό στοιχείο μου δεν είναι η νίκη, αλλά η δοκιμασία, η φυλακή, η στέρηση. Γιατί το σώμα μου είναι στη φυλακή, όχι όμως το πνεύμα μου. Το πνεύμα μου ελεύθερο δραπετεύει ακόμα και μέσα από κλειστές πόρτες με τα φτερά της ποίησης. Αν κι εγώ,

»“Δεν ήμουν πλασμένος για ποιήματα. Μα τι άλλο μένει να κάνει κανείς μέσα στη δουλεία;”»***

* Σημαίνει Φωτισμένος.
** Ο ποταμός Μεκόνγκ.
*** Αυθεντικός στίχος από ποίημα του Χο Τσι Μινχ.

Προδημοσίευση από το υπό έκδοση βιβλίο «ΑΞΙΟΣ ή ΒΑΡΔΑΡΗΣ; Ο βαλκάνιος ποταμός μας» των συγγραφέων.

#TAGS

Λογοτεχνία Μικρές ιστορίες