Στους Κήπους του Ανατόλια

Σχεδόν έναν αιώνα μετά τις πρώτες φυτεύσεις της Elsie White, παραμένουν ζωντανό μνημείο φύσης και αρχιτεκτονικής τοπίου

Στους Κήπους του Κολλεγίου Ανατόλια στην Πυλαία, η ιστορία δεν ζει μόνο στα κτίρια και στα αρχεία, αλλά και στο ίδιο το τοπίο: στα κυπαρίσσια, στις ελιές, στις κουτσουπιές, στα μονοπάτια και στις φυτεύσεις που άλλαξαν την εικόνα ενός άλλοτε γυμνού λόφου. Από την ιστορία της πρωτοπόρου Elsie Hoesley White μέχρι τους σημερινούς μεσογειακούς κήπους, ξεναγούμαστε σε ένα ζωντανό αρχείο μνήμης, φύσης και αρχιτεκτονικής τοπίου.

Δώσαμε ραντεβού στην είσοδο του Ανατόλια, στο νέο προκήπιο που καλωσορίζει κάθε επισκέπτη από την οδό Κέννεντι. Εκεί με περίμενε η Λένα Αθανασιάδου, αρχιτεκτόνισσα τοπίου και μέλος της ομάδας διαχείρισης κήπων του Ανατόλια από το 2019.

«Οι κήποι του Ανατόλια αποτελούν μια ευχάριστη και ιδιαίτερης αξίας χρονοκάψουλα αρχιτεκτονικής τοπίου, η οποία έχει να δώσει πάρα πολλά μαθήματα για την κηποτεχνία και τον σχεδιασμό τοπίου της Θεσσαλονίκης και όχι μόνο», ήταν τα πρώτα της λόγια.

Μέσα σε λίγα λεπτά, μπήκαμε παρέα στη… μηχανή του χρόνου και γυρίσαμε 102 χρόνια πίσω, για να συναντήσουμε την Elsie Hoesley White.

Το 1910 το Κολλέγιο Ανατόλια στη Μερζιφούντα του Πόντου είναι ένα από τα μεγαλύτερα εκπαιδευτικά ιδρύματα της Μικράς Ασίας. Καθηγητές, καθηγήτριες, μαθητές και μαθήτριες γίνονται θύματα της Γενοκτονίας. Το 1922 το κολλέγιο ακολουθεί τη μοίρα των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής. Γίνεται και το ίδιο πρόσφυγας, και εγκαθίσταται στη Θεσσαλονίκη το 1924, αρχικά στην περιοχή Χαριλάου.

Πρώτος πρόεδρος επί ελληνικού εδάφους είναι ο George White. Το 1934 το Κολλέγιο αναζητά νέο χώρο, μακριά από την επιβαρυμένη με ελονοσία Θεσσαλονίκη. Έτσι, μετακομίζει στις πλαγιές της Πυλαίας, στα χαμηλά του όρους Χορτιάτη, στο σημείο όπου βρίσκεται μέχρι σήμερα.

Μαζί του μετακομίζει στη Θεσσαλονίκη και ο γιος του, George Deforest White Jr., μαζί με τη σύζυγό του, Elsie Hoesley White, προκειμένου να επιβλέψουν το χτίσιμο του νέου campus. Σπίτι τους γίνεται το πρώτο μικρό κτίσμα από τούβλα και σοβά, που χρησιμοποιείται για την επίβλεψη του εργοταξίου.

Η Elsie, έχοντας σπουδάσει στο Grinnell College της Άιοβα και σχεδιασμό τοπίου στην Καλιφόρνια, αναλαμβάνει ένα πρωτοποριακό καθήκον για τα ελληνικά δεδομένα: να μεταμορφώσει τα άγονα χωράφια της Πυλαίας σε φροντισμένους μεσογειακούς κήπους, με οπωρώνες και μονοπάτια. Φυτεύει αειθαλή δέντρα, κλήματα, θάμνους και λουλούδια.

Όπως γράφει ο πρώην Πρόεδρος του Κολλεγίου Ανατόλια William McGrew:

Εκείνη την εποχή ο λόφος του Πανοράματος ήταν γυμνός και άγονος, χωρίς το σημερινό πανέμορφο τοπίο. Το σχολικό περιβάλλον που βλέπουμε σήμερα είναι δημιούργημα της Elsie Hoesley White και των μαθητών και καθηγητών του σχολείου. Για πολλά χρόνια ο κάθε μαθητής έπρεπε να φυτέψει τουλάχιστον ένα δένδρο κάθε χρόνο. Σήμερα βλέπουμε τους καρπούς αυτής της προσπάθειας δεκαετιών.

Η βλάστηση στο Κολλέγιο Ανατόλια είναι το αποτέλεσμα σχεδιασμού τοπίου και μαζικών φυτεύσεων της Elsie Hoesley White κατά τη δεκαετία 1928-1938.

Στη βόλτα μας με τη Λένα συναντήσαμε μερικά από εκείνα τα φυτά «τοπικής χλωρίδας»: κυπαρίσσια, σπιρέες, όσιρις, δάφνες, ελιές, κουτσουπιές, πεύκα, πυξάρια, τριανταφυλλιές, κουμαριές, πασχαλιές και αγγελικές στο μέγεθος δέντρων, ίριδες και άλλα.

Εκατό χρόνια μετά, διατηρούνται ακόμη κάποια φυτά, αλλά και αρκετά από τα είδη που φύτευσε η Elsie, κι αυτό είναι ένα στοιχείο που προσδίδει ιστορικό χαρακτήρα στους κήπους του Ανατόλια, που αριθμεί σήμερα περισσότερα από 2.250 δέντρα και δενδρώδεις θάμνους και θεωρείται κορυφαίο ακαδημαϊκό ίδρυμα στην ουσιαστική φύτευση του περιβάλλοντα χώρου.

Όπως λέει η Λένα, υπάρχει μια σύνδεση μεταξύ του κήπου του Ανατόλια και των κήπων που συναντάει κανείς στις εκλεκτικιστικές βίλες στη Βασιλίσσης Όλγας, καθώς υπήρχε ανταλλαγή κηποτεχνικών πρακτικών και φυτών, μεταξύ άλλων με την Αμερικανική Γεωργική Σχολή.

«Οφείλουμε πολλά και στους ανθρώπους που διαχειρίστηκαν με όραμα τη δημιουργία αυτών των κήπων στις αρχές της δεκαετίας του ’30, αφού χάρη σε αυτούς διατηρήθηκε η γνώση».

Προσθέτει δε ότι η Elsie White όχι μόνο έβαλε κυριολεκτικά τους πρώτους σπόρους, αλλά φρόντισε έτσι ώστε, στην πορεία των χρόνων, το αρχικό της όραμα να συνεχιστεί στο ίδιο πνεύμα. «Επομένως, έχουμε φυτά ηλικίας σχεδόν 90 ετών και άνω…».

Μερικά από τα πιο παλιά δέντρα που συναντάμε στους κήπους του Ανατόλια [φωτ.: Αλέξανδρος Αβραμίδης].

Cloister gardens

Περνώντας την πύλη του Κολλεγίου και δείχνοντάς μου τα χαρακτηριστικά τεταρτημόρια στην απόληξη του άξονα που ξεκινάει από μπροστά από το κεντρικό κτίριο του Macedonia Hall και καταλήγει στο νέο κτίριο του Pinewood complex, η Λένα εξηγεί τι θα πει cloister gardens: κήποι που φέρουν αναφορές στους μεσαιωνικούς μοναστηριακούς κήπους, που συνεχίζονται και εξελίσσονται στους κήπους της αναγεννησιακής Ιταλίας, της Μαυριτανικής Ισπανίας αλλά και της φορμαλιστικής γαλλικής σχολής κηποτεχνίας, με τον χώρο να οργανώνεται γύρω από ένα κεντρικό σημείο και να χωρίζεται σε τέσσερα πανομοιότυπα μέρη.

«Υπάρχει ένας κεντρικός υπαίθριος χώρος γύρω από τον οποίο αρθρώνονται τα κτίρια, όπως αυτοί που συναντάει κανείς σε αμερικανικά πανεπιστήμια», εξηγεί η Λένα. «Αυτή ήταν η αρχική σύλληψη για το πώς θα δημιουργηθεί το campus εδώ. Τότε δεν υπήρχε τίποτα γύρω γύρω».

Στα επόμενα βήματά μας συναντάμε ένα κυπαρίσσι με κορμό που είναι αδύνατον να τον αγκαλιάσει ένας άνθρωπος. Πιο δίπλα, οι λευκές σπιρέες, από τα παλαιότερα φυτά. Και μετά, μια κουτσουπιά ανθισμένη, την οποία κάποτε μάλλον είχε ποτίσει και η Elsie…

Κάθε φορά που χτίζεται ένα νέο κτίριο, τα δέντρα και τα φυτά που υπάρχουν εκεί δεν χάνονται. Όλα μεταφυτεύονται, μεταφέρονται σε κάποιο άλλο σημείο. Ιδιαίτερα πρωτοποριακή για τα ελληνικά δεδομένα υπήρξε και η «επιχείρηση» διάσωσης και διαχείρισης του «στρες» των ιστορικών κυπαρισσιών του cloister garden, καθώς το όρυγμα του νέου Pinewood ανοίχτηκε πολύ κοντά τους.

Όπως λέει η Λένα, «έχει πολύ ενδιαφέρον να δεις ποια είναι η εξέλιξη του κήπου χωροχρονικά, πώς τα φυτά εξελίσσονται, ποια όντως υπάρχουν από την αρχική φάση του κήπου, ποια μπορεί να υπήρχαν από τότε αλλά να έχουν αλλάξει θέσεις. Παράλληλα, εισάγεις και νέα “άτομα” —δέντρα— γιατί το κλίμα αλλάζει, οι κηποτεχνικές τάσεις αλλάζουν και γίνεται ανανέωση».

Η προσπάθεια είναι πάντα να διατηρηθούν ζωντανές οι αρχικές επιλογές. Για παράδειγμα, στη θέση των παλιών κυπαρισσιών που γερνάνε και πεθαίνουν φυτεύονται καινούργια, σε μια προσπάθεια ανανέωσης του κεντρικού άξονα με τα κυπαρίσσια.

Η λογική του αυτόνομου μεσογειακού οικοσυστήματος

Από την άλλη πλευρά της οδού Κέννεντι, στον χώρο των Γυμνασίων (πρώην Θηλέων), λειτουργεί από το 2020 το Anna Papageorgiou STEM Center, που έχει τις δικές του φυτεύσεις — προέκταση των κήπων του Ανατόλια.

Η ομάδα αρχιτεκτόνων τοπίου με επικεφαλής τη Λένα Αθανασιάδου έλαβε υπόψη, μεταξύ άλλων, τις ιστορικές φυτεύσεις στο ευρύτερο campus, αλλά εισήγαγε και τη νέα τάση που επικρατεί με τις πολυετείς πόες.

Ολόκληρος ο Κήπος του STEM αποτελεί ένα υδραυλικό έργο με Κήπους Βροχής. «Βασική φιλοσοφία αποτελεί η οικολογική διαχείριση του νερού της βροχής, με άλλα λόγια η αντιμετώπιση του νερού της βροχής ως πηγή ζωής και όχι ως απόβλητο, καθώς και ο περιορισμός των επιπτώσεων της αστικοποίησης στον φυσικό κύκλο νερού», επισημαίνει η Λένα.

Η φύτευση του χώρου στο Anna Papageorgiou STEM Center, εμπνευσμένη από τους υπάρχοντες κήπους του Ανατόλια, περιλαμβάνει 28 διαφορετικά είδη φυτών, καθώς και δύο δένδρα ιδιαίτερης καλλωπιστικής αξίας που συμπληρώνουν τα υπάρχοντα.

«Τα φυτά φέρουν μεσογειακή ταυτότητα, άρωμα σε φύλλωμα και άνθος και έχουν μειωμένες απαιτήσεις σε άρδευση και σε λίπανση, καθώς και εκπαιδευτικό χαρακτήρα».

Καμιά φορά οι επισκέπτες θεωρούν ότι οι κήποι είναι επιμελώς ατημέλητοι, γιατί τα πρότυπα στην Ελλάδα, σε σχέση με την εικόνα των κήπων, αποτελούν κυρίως «δάνεια» από τη Βόρεια Ευρώπη, όπου κυριαρχούν οι στιλιζαρισμένοι και καταπράσινοι όλες τις εποχές του χρόνου κήποι.

Το Ανατόλια ακολουθούσε ανέκαθεν ένα διαφορετικό πρότυπο, βασισμένο στο μεσογειακό τοπίο, που χαρακτηρίζεται από εποχικότητα και μια διαφορετική αισθητική. Συνεπώς, πολλές φυτεύσεις και περιοχές υπαίθριου χώρου στο Ανατόλια έχουν τη λογική ενός μεσογειακού οικοσυστήματος, ενός αυτόνομου και αυτάρκους οικοσυστήματος με δύναμη αυτοδημιουργίας, αυτοσυντήρησης και μετασχηματισμού.

«Θα σας δώσω ένα παράδειγμα. Διαπίστωσα ότι τα ξερά δέντρα έχουν τη δική τους χρησιμότητα: καθώς είναι πολύ πιο εύκολο να τρυπηθεί ο φλοιός τους, γίνονται σπίτια, φωλιές, για τους δρυοκολάπτες. Εξάλλου, οτιδήποτε στη φύση έχει μια “αόρατη” πλευρά. Πρέπει λίγο να το ψάξεις για να την εντοπίσεις. Δηλαδή οι κήποι του Ανατόλια όντως αποτελούν ένα οικοσύστημα για πάρα πολλούς μικροοργανισμούς, πτηνά και μικρά θηλαστικά, μια οικολογική χωροψηφίδα μέσα σε ένα αστικό τοπίο».

Η φιλοσοφία είναι η ίδια που είχε διατυπώσει ο προηγούμενος Διευθυντής των Grounds & Buildings του Ανατόλια, Αργύρης Γκουτζίδης, ο οποίος έλεγε: αν φυτρώσει κάτι, το αφήνουμε εκεί όπου φύτρωσε.

«Σεβόμαστε τη φύση αλλά και τους ανθρώπους, οι οποίοι έδωσαν εδώ μέσα την ψυχή τους. Έχει μια παράδοση το Κολλέγιο, να σεβόμαστε πάρα πολύ ό,τι προσπάθησαν να κάνουν οι προηγούμενοι και να μην το εγκαταλείπουμε», λέει η Λένα, καθώς βγαίνουμε από τη… μηχανή του χρόνου και επιστρέφουμε στο σήμερα.

Κήπος προσβάσιμος σε όλους

Ο καινούργιος αυτός ο κήπος στην είσοδο του Ανατόλια έχει πάρα πολλά από τα ιστορικά φυτά του campus και είναι ανοιχτός σε όλους.

«Είναι ένα συνεχές σχολείο γνώσης και ένας κήπος προσβάσιμος. Με αυτό το σκεπτικό αναδιαμορφώθηκε η κεντρική είσοδος, ώστε να μπορεί οποιοσδήποτε να έρθει και να δει μέρος των φυτεύσεων», λέει η Λένα αποχαιρετώντας με.