Επαμεινώνδας Χαρίλαος: ένας πολύ προφητικός τύπος
Πίσω από τη συνοικία της Χαριλάου κρύβεται το όνομα ενός χαρισματικού άνδρα που σφράγισε την ιστορία της σύγχρονης βιομηχανικής Ελλάδας
Όλοι ξέρουμε τον συνοικισμό Χαριλάου και την ομάδα του Άρη Χαριλάου, αλλά δεν είναι και πολύ γνωστό πως από πίσω κρύβεται το όνομα ενός χαρισματικού, προορατικού άνδρα που ονειρεύτηκε τα μεγάλα όνειρα. Η περίπτωσή του είναι αδιανόητη και τα πόσα κατάφερε σε αυτόν τον μικρό και χθαμαλό βίο είναι πραγματικά απίστευτα – πέραν του ότι έγινε υπουργός Επισιτισμού και ίδρυσε το Βιομηχανικό Επιμελητήριο (που είναι και τα λιγότερο σημαντικά). Έδρασε σε διάφορα μέρη της χώρας με απαράμιλλη προφητικότητα, λύνοντας προβλήματα επί του πεδίου, αλλά και προβλέποντας και προφταίνοντας όσα θα ακολουθούσαν.
Ο δρόμος στον οποίο γεννιέται και μεγαλώνει κανείς γίνεται η πραγματική, η πρωταρχική του πατρίδα. Και βέβαια η γειτονιά, η συνοικία. Μετά έρχεται το αίσθημα της πόλης και της χώρας – αρκετόν καιρό αργότερα. Το ανήκειν και το συνανήκειν. Αλλά η γειτονιά που είναι συνδεδεμένη με την παιδική μας ηλικία, είναι η πρώτη ουσιώδης και αρχετυπική μας πατρίδα. Tο ζήτημα είναι πώς γίνεται να ζεις σε μια συνοικία επί σαράντα χρόνια, ή μια ζωή, να επαναλαμβάνεις και ν’ ακούς χιλιάδες, εκατοντάδες χιλιάδες φορές το όνομά της και να μην ξέρεις τι σημαίνει κι από πού προέρχεται. Εγώ, για παράδειγμα, γεννήθηκα και μεγάλωσα στην περιοχή Χαριλάου κι έπρεπε να φτάσω πενήντα ετών για να μάθω από πού προέρχεται το όνομά της, κάτι που αγνοούν ακόμα οι περισσότεροι Χαριλιώτες και βέβαια οι πιο πολλοί Θεσσαλονικείς.
Το κείμενο πρωτοδημοσιεύτηκε στο Τεύχος 91 (Σεπτέμβριος 2025) της έντυπης έκδοσης του ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚέΩΝ ΠόΛΙΣ
Αποκτήστε τη δική σας συνδρομή εδώ: https://www.culturalsociety.gr/eshop/
Ψάχνοντας πριν λίγα χρόνια για τη σημασία της χρήσης του πάγου και των παγοποιείων κατά τον Μεσοπόλεμο, έπεσα καταρχάς πάνω στα παγοποιεία Χαριλάου, που δεν βρίσκονταν στην ομώνυμη συνοικία, αλλά κοντά στο Μπεχτσινάρ, στην άλλη άκρη της πόλης. Και ψάχνοντας και ψάχνοντας, ανακάλυψα σιγά σιγά την εποποιία ενός μοναδικού, ξεχωριστού και προφητικού επιχειρηματία, του Επαμεινώνδα Χαρίλαου. Ο οποίος δεν είναι μόνο ο εμπνευστής και δημιουργός της συνοικίας Χαριλάου που πήρε το όνομά του, αλλά σφράγισε από πολλές πλευρές την ιστορία της σύγχρονης βιομηχανικής Ελλάδας.
Ο Επαμεινώνδας Χαρίλαος, με καταγωγή από την Αίνο της Ανατολικής Θράκης, γεννήθηκε το 1875 στο Γαλάτσι της Ρουμανίας, που τότε ήταν κέντρο σημαντικής ελληνικής εμπορικής δράσης. Ενώ είναι παιδί ακόμα η αρχοντική του οικογένεια έρχεται στην Αθήνα. Ο πατέρας του και όλη του η φαμίλια καταλαμβάνουν γρήγορα υψηλή κοινωνική θέση, συναναστρεφόμενοι με τους ανώτερους πνευματικούς και οικονομικούς κύκλους της πρωτεύουσας. Ο πατέρας του πεθαίνει νωρίς, έχοντας χάσει και όλη του την περιουσία, και ο Χαρίλαος, μοναδικός αρσενικός βλαστός της οικογένειας, σπουδάζει από τα δεκαεφτά του χρόνια στη Νομική Σχολή του Εθνικού Πανεπιστημίου, δουλεύοντας παράλληλα στην Τράπεζα Βιομηχανικής Πίστεως της Ελλάδος. Μετά συνεχίζει τις σπουδές του στη Γαλλία και στη Γερμανία.
Επιστρέφοντας στην Αθήνα εγκαταλείπει τη Νομική επιστήμη, αρχίζει να μελετάει τα μυστικά της Χημείας και αφοσιώνεται σε πρακτικές και οικονομικές, επιχειρηματικές αναζητήσεις. Σύμφωνα με μαρτυρίες και από όσα ουκ ολίγα έγραψε γι’ αυτόν ο περίφημος δημοσιογράφος Βλάσης Γαβριηλίδης, ο Επαμεινώνδας Χαρίλαος ήταν πράος και μειλίχιος, κοινωνικός κι ευπροσήγορος. Ιδιαίτερα εύστροφος και θαρραλέος και είχε ξεχωριστή ροπή προς τη δημιουργική πρωτοτυπία. Ήταν πνεύμα αεικίνητο και ακούραστο κι έβλεπε, πολύ νωρίς, πράγματα που δεν μπορούσαν να δούνε άλλοι. Είχε εκπληκτική προφητικότητα. Οσφραινόταν από μακριά το επερχόμενο και το προλάβαινε δημιουργώντας από πριν το μέλλον. Διέθετε αυτό που λέμε μακρόπνοη επενδυτική διορατικότητα, αλλά και τόλμη.
Πώς γίνεται να ζεις σε μια συνοικία επί σαράντα χρόνια, ή μια ζωή, να επαναλαμβάνεις και ν’ ακούς χιλιάδες, εκατοντάδες χιλιάδες φορές το όνομά της και να μην ξέρεις τι σημαίνει κι από πού προέρχεται;
Με τον μετέπειτα γαμπρό του Νίκο Κανελλόπουλο κάνουν το πρώτο βήμα, το πρώτο ξεκίνημα, δημιουργώντας το «Σαπωνοποιείο-Ελαιουργείο Ελευσίνας». Ακολουθεί η «Οινοποιητική και Οινοπνευματική Εταιρεία Ε. Χαρίλαος και Σία» το 1898, ενώ ο επιχειρηματίας αφοσιώνεται παράλληλα για πέντε χρόνια στην κατάρτιση και εκπαίδευση τεχνιτών από την αλφάβητο μέχρι και τις απαραίτητες γνώσεις.
Στα 1906 έρχεται μία από τις πιο σημαντικές δημιουργίες του: η «Προνομιούχος Εταιρεία προς Προστασίαν της Παραγωγής και Εμπορίας της Σταφίδος», στην οποία ο Χαρίλαος τοποθετείται επικεφαλής. Το σταφιδικό ζήτημα τότε είναι πολύ σημαντικό για τη χώρα και έχει πάρει οξύτατη μορφή. Στις κρατικές αποθήκες η σταφίδα δεν χωράει πια, το αδιαχώρητο έχει ξεπεραστεί. Οι εξαγωγείς αδυνατούν να διαθέσουν την προσφερόμενη ποσότητα. Η εταιρεία του Χαρίλαου δημιουργεί νέες αποθήκες, καταρτίζει νέο πρόγραμμα και προσπαθεί να βρει καινούργιες αγορές. Τότε γίνεται και η πρώτη προσπάθεια τυποποίησης κρασιών και δημιουργείται το πρώτο αποσταγματοποιείο οίνου, κάτι που αποτελεί το ξεκίνημα παραγωγής ελληνικού κονιάκ. Γίνεται επίσης εξαγωγή σταφιδομάζας και παράγεται και εξάγεται οινόπνευμα. Ο Χαρίλαος προπαγανδίζει στο έπακρο τη χρήση καθαρού οινοπνεύματος μόνο για καύση. Προσπαθεί να πολεμήσει τη διαρροή συναλλάγματος από την εισαγωγή αμερικάνικου πετρελαίου, κάτι που βοηθάει να αντιμετωπιστεί και ένα σημαντικό μέρος του ενεργειακού προβλήματος στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο.
Στην κορύφωση των δραστηριοτήτων της η εταιρεία έχει εργοστάσια σε όλη την Πελοπόννησο, στα νησιά και στην Αττική. Πέραν αυτών ο Χαρίλαος συμβάλλει στη διοργάνωση αγροτικών συνεταιρισμών ώστε να διασφαλιστεί μέσω των καλύτερων κινήτρων η συνεργασία των αμπελουργών. Τους συνεταιρισμούς τους βοηθάει με επιστημονική γνώση, με δάνεια και με τη δημιουργία αμπελουργικής σχολής.
Στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, οπότε έγινε δύσκολος ο επισιτισμός της χώρας, στον Χαρίλαο ανατίθεται το αξίωμα του Υπουργού στο νεοσύστατο Υπουργείο Επισιτισμού και Αυταρκείας. Το δε 1919 που ήρθε και στην Ελλάδα ο θεσμός των Εμποροβιομηχανικών Επιμελητηρίων, στον Χαρίλαο εμπιστεύθηκαν οι συνάδελφοί του την οργάνωση και τη στερέωση του Επιμελητηρίου Αθηνών, ενώ πρωτοστατεί και στην ίδρυση της ανώνυμης εταιρείας «Τράπεζα Βιομηχανίας», που επέζησε για λίγο – δεν άντεξε μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και την υποτίμηση του νομίσματος.
Με το τέρμα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και μετά τη μικρασιατική τραγωδία προκύπτει το μέγα πρόβλημα των εκατοντάδων χιλιάδων προσφύγων που πλημμυρίζουν τη Μακεδονία και ο Χαρίλαος πάλι σπεύδει: έρχεται στη Θεσσαλονίκη και από το 1919 ήδη ιδρύει την πρώτη «Οικοδομική Εταιρεία Θεσσαλονίκης» και με αυτήν ανεγείρει τον Συνοικισμό Χαριλάου, που αποτελούνταν καταρχάς από 400 όμορφα μικρά σπίτια με κηπάρια, μέσα σε πάρκα και δεντροφυτείες. Τα σπίτια παραχωρούνται σε τροχιοδρομικούς υπαλλήλους (δηλαδή στους εργαζόμενους των τραμ) και σε πρόσφυγες, με αποπληρωμή μέσα σε δώδεκα χρόνια, με μηνιαίες δόσεις και μικρό επιτόκιο.
Έτσι δημιουργείται εκ του μη όντος ο ευρύτερος συνοικισμός Χαριλάου που είναι τεράστιος: εκτείνεται από τις παρυφές της Πυλαίας (Καπουτζήδας κάποτε) μέχρι κάτω το Ντεπό και περιλαμβάνει τη Νέα Ελβετία έως πάνω στο Κεραμοποιείο Αλλατίνι, περιοχή όπου μεγάλωσα κι εγώ και τελευταίως έγινε ευρέως γνωστή, αφού εκεί υπάρχει και ο ένας τερματικός σταθμός, της Νέας Ελβετίας, του διάσημου πλέον Μετρό Θεσσαλονίκης. Στη διάδοση του ονόματος Χαριλάου σοβαρό ρόλο έπαιξε και η ποδοσφαιρική ομάδα «Άρης» Χαριλάου, όπως και η γραμμή των λεωφορείων «10» που φέρουν στην προμετωπίδα τους την ένδειξη Χαριλάου, εδώ και πολλές δεκαετίες. Και βέβαια, δεν φανταζόμουν πως η εκκλησία που μας πήγαιναν κάθε Σάββατο, στο δημοτικό σχολείο, για εκκλησιασμό, η Παλιά Οσία Ξένη επί της οδού Παπαναστασίου, ήταν καταρχάς ένας ιδιωτικός ναός που έχτισε ο Επαμεινώνδας Χαρίλαος προς την τιμήν της αγαπημένης μητέρας του Πολυξένης.
Το 1920 ο Χαρίλαος δημιουργεί στη Θεσσαλονίκη την Ανώνυμη Εταιρεία «Ψυγεία Θεσσαλονίκης Επαμεινώνδας Χαρίλαος» και αντίστοιχη εταιρεία στον Πειραιά με πρωτοποριακές για την εποχή εγκαταστάσεις – στη Θεσσαλονίκη τα Ψυγεία Χαρίλαος συνέχισαν να εργάζονται ως το 1986. Στον κύκλο της δημιουργικής δράσης του περιλαμβάνονται ακόμα η Ανώνυμος Εταιρεία Σιδηροδρόμων Μακεδονίας-Καρατζόβας και η Ελληνική Ασφαλιστική Εταιρεία «Πρώτη».
Το 1925 κάνει μια προσπάθεια για τη δημιουργία εγχώριας πολεμικής βιομηχανίας, παραγωγής οβίδων και όπλων, και τη συγκρότηση αεροπορικού στόλου με εκτεταμένους εράνους στο εσωτερικό και το εξωτερικό. Το 1934 ιδρύει την Ανώνυμη Γεωργική Εταιρεία Λεσίνι, η οποία επιμελήθηκε την αποξήρανση του έλους Λεσίνι (70.000 στρεμμάτων) στον Αστακό της Αιτωολοακαρνανίας – απ’ όπου βγαίνουν και τα διάσημα καρπούζια. Τέλος, ιδρύει το 1943 τη Βιομηχανική Σχολή στον Πειραιά, στην οποία διδάσκει ως καθηγητής μέχρι τον θάνατό του στις 23 Νοεμβρίου 1947.
Tο όνομά του βρίσκεται καθημερινά στα χείλη μυριάδων ανθρώπων και επαναλαμβάνεται συνέχεια: Χαριλάου, Χαριλάου, ως διαρκής πολλαπλή αντήχηση της προσφοράς ενός ανθρώπου στην ελληνική κοινωνία.
Στην κορύφωση των δραστηριοτήτων της η εταιρεία έχει εργοστάσια σε όλη την Πελοπόννησο, στα νησιά και στην Αττική. Πέραν αυτών ο Χαρίλαος συμβάλλει στη διοργάνωση αγροτικών συνεταιρισμών ώστε να διασφαλιστεί μέσω των καλύτερων κινήτρων η συνεργασία των αμπελουργών. Τους συνεταιρισμούς τους βοηθάει με επιστημονική γνώση, με δάνεια και με τη δημιουργία αμπελουργικής σχολής.
Στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, οπότε έγινε δύσκολος ο επισιτισμός της χώρας, στον Χαρίλαο ανατίθεται το αξίωμα του Υπουργού στο νεοσύστατο Υπουργείο Επισιτισμού και Αυταρκείας. Το δε 1919 που ήρθε και στην Ελλάδα ο θεσμός των Εμποροβιομηχανικών Επιμελητηρίων, στον Χαρίλαο εμπιστεύθηκαν οι συνάδελφοί του την οργάνωση και τη στερέωση του Επιμελητηρίου Αθηνών, ενώ πρωτοστατεί και στην ίδρυση της ανώνυμης εταιρείας «Τράπεζα Βιομηχανίας», που επέζησε για λίγο – δεν άντεξε μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και την υποτίμηση του νομίσματος.
Δεν ξέρω να υπάρχει ανάλογη περίπτωση ανθρώπου επιχειρηματία εκείνη την εποχή με τόσες ποικίλες και πολλαπλές εμπνεύσεις, επενδύσεις και δραστηριότητες, σε βάθος και έκταση, που να μη στοχεύουν μόνο στο κέρδος, αλλά κυρίως στην ανέλιξη και στην εξυπηρέτηση όλου του ελληνικού λαού. Η στάση του δαιμόνιου και γενναιόδωρου αυτού ανθρώπου προφανώς ξεκινούσε από έναν βαθύ, οραματικό πατριωτισμό και την αγωνία του για το μέλλον του ελληνισμού. Εξάλλου, ανέκαθεν και προεπαναστατικά, είναι οι μεγάλοι έλληνες επιχειρηματίες που ξεκινούν τη Φιλική Εταιρεία, που δρούνε ευεργετικά για το έθνος στην Τσαρική Ρωσία, στις παραδουνάβιες ηγεμονίες, στην Κωνσταντινούπολη, στην Ιταλία και στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Οι αδελφοί Καπλάνηδες, οι Αβέρωφ, ο Μαρασλής στην Οδησσό, οι Μπενάκηδες είναι σε μεγάλο βαθμό οι δημιουργοί της Νέας Ελλάδος, και το όνομά τους ακόμα ακούγεται παντού. Όπως και το όνομα του Επαμεινώνδα Χαρίλαου. Και μπορεί ακόμα να μην έχει γραφεί κάποιο βιβλίο γι’ αυτόν, μια επίσημη βιογραφία του, αλλά εδώ και έναν αιώνα, από την ίδρυση του Συνοικισμού, τη λεωφορειογραμμή Χαριλάου, την ποδοσφαιρική ομάδα «Άρης» Χαριλάου, το όνομά του βρίσκεται καθημερινά στα χείλη μυριάδων ανθρώπων και επαναλαμβάνεται συνέχεια: Χαριλάου, Χαριλάου, ως διαρκής πολλαπλή αντήχηση της προσφοράς ενός ανθρώπου στην ελληνική κοινωνία. Αρκεί, αν σε ρωτήσουν πού μένεις, να μην απαντήσεις στη δημοτική, δηλαδή πεις, στου Χαρίλαου, γιατί δεν θα καταλάβει κανείς, θα νομίσουν ότι πρόκειται για κανένα φίλο, ή για τον μπατζανάκη σου. Ποτέ μην πεις στου Χαρίλαου, αλλά στου Χαριλάου.
Διαβάστε επίσης
- Κώστας Δ. Μπλιάτκας
- Αλέξανδρος Λιτσαρδάκης
- Αντώνης Ρεπανάς
- Γιάννης Στεφάνωβ
