Ορέστης Πάγκαλος: Ανοίγοντας το αντι-αρχείο της πόλης
Τρεις δεκαετίες γκραφίτι, αστικών θραυσμάτων και «παρουσίας διά του ίχνους» εκτίθενται στο MOMus
- Γιώργος Παπαδημητρίου
- Αλέξανδρος Αβραμίδης
- 29/9/2026
Τα γράμματα της πινακίδας του «Ναυαρίνον». Ένα πεσμένο φανάρι. Ένα κομμάτι πεζοδρομίου. Εκατοντάδες γκραφίτι, φωτογραφημένα πριν χαθούν: Εδώ και τρεις δεκαετίες ο Ορέστης Πάγκαλος γράφει στους τοίχους της Θεσσαλονίκης και συλλέγει τα ίχνη της. Έργα, εικόνες, αντικείμενα, κτερίσματα. Ένα πολύτιμο αντι-αρχείο της πόλης ανοίγει στο MOMus.
Καλλιτέχνης του δρόμου, εικαστικός, μανιώδης αρχειοθέτης, αρχιτέκτονας, πρωτεργάτης σε εκδόσεις, φεστιβάλ και συνέδρια. Ο Ορέστης Πάγκαλος παρεμβαίνει στο αστικό τοπίο και στον δημόσιο χώρο από τις αρχές της δεκαετίας του ’90, καταγράφοντας παράλληλα την ίδια την καλλιτεχνική πράξη, την υλικότητα, το αποτύπωμα και τον απόηχό της, τη φθορά και τις αλλαγές που επιφέρει η ροή του χρόνου.
Η έκθεση «Ορέστης Πάγκαλος. Έργα, γκραφίτι, αρχείο» από το MOMus-Πειραματικό Κέντρο Τεχνών (27 Αυγούστου-4 Οκτωβρίου 2026), σε επιμέλεια Αρετής Λεοπούλου και Θοδωρή Μάρκογλου, περιλαμβάνει εκατοντάδες έργα του Ορέστη Πάγκαλου από το 1993 ως σήμερα, αποτυπωμένα σε φωτογραφίες. Παράλληλα παρουσιάζει βίντεο, έντυπα, εκδόσεις, φωτογραφίες από εγκαταστάσεις σε δημόσιους χώρους και σε εκθέσεις, αντικείμενα που έχουν συλλεχθεί από τον δρόμο, αλλά και νέες εγκαταστάσεις που έχουν δημιουργηθεί ειδικά για την έκθεση.
Κάθε φορά που το γκραφίτι και γενικότερα η τέχνη του δρόμου μετακομίζει σε μια αίθουσα μουσείου κυοφορούνται δύο εγγενείς και συναρπαστικές αντιφάσεις. Αφενός, μια τέχνη ταυτοτικά αντικομφορμιστική εκτίθεται σε ένα θεσμοθετημένο κάδρο. Αφετέρου, μια αίσθηση καταγραφής και «μακροζωίας» εμφυσείται σε μια τέχνη εξ ορισμών φθαρτή, τρωτή και παροδική.
Ο Ορέστης Πάγκαλος εξηγεί ότι οι πρώτες αντίστοιχες εκθέσεις χρονολογούνται ήδη από το 1972, αλλά δυστυχώς πολύ συχνά δεν αφορούν την –αντισυμβατική– πράξη καθαυτή ή την ιστορία του γκραφίτι.
«Περισσότερο επικεντρώνονται στη φόρμα του γκραφίτι, το οποίο παρουσιάζεται απομονωμένο από το περιβάλλον, το πλαίσιο δημιουργίας και την ευρύτερη κουλτούρα του. Όλα τα στοιχεία δηλαδή, που αμφίδρομα τροφοδοτούν τα νέα έργα και γεννούν τους εκκολαπτόμενους δημιουργούς».
Αυτόν ακριβώς τον σκόπελο αποφεύγει η συγκεκριμένη έκθεση, καθώς γραπώνει τις συνθήκες, την ατμόσφαιρα και το πεδίο αναφοράς των έργων, με τις εγκαταστάσεις να λειτουργούν ως επιπλέον τεκμήρια και αλληγορίες για το πνεύμα μιας ολόκληρης εποχής.
«Προσπαθήσαμε να αποδώσουμε μια ευρύτερη οπτική για το τι είναι το γκραφίτι αλλά και για το πώς θα μπορούσε κανείς να το αντιληφθεί στην ολότητά του. Η οποία, πέρα από την έμφυτη εικαστικότητα, αφορά και συνδέει τόπους, σχέσεις, πράξεις, συμβολισμούς, ιστορίες και κουλτούρες».
Η διαδικασία της (θεσμικής) αρχειοθέτησης δεν είναι αθώα ή ρομαντική, όπως μας έχει διδάξει ο Ζακ Ντεριντά, μιας και συνδέεται άμεσα με την εξουσία και τις δομές της. Το έργο του Ορέστη Πάγκαλου, και ιδίως ο τρόπος με τον οποίο το έχει καταγράψει και διαφυλάξει, στέκεται άραγε ως ένα ιδιότυπο «αντι-αρχείο», που αντιστρέφει την παραδοσιακή ιεραρχία;
«Το “αντι-αρχείο” συγκροτείται από-τα-κάτω, συχνά αποσπασματικά και έξω από θεσμικούς κανόνες. Πολλοί άνθρωποι διατηρούν προσωπικά αρχεία που αφορούν όμως ομάδες, σκηνές, κουλτούρες, τόπους, διεργασίες και συλλογικά υποκείμενα. Σε αυτά μπορεί κανείς να ανακαλύψει υλικό με ερευνητική, μουσειολογική και ιστορική αξία. Με προβληματίζει ιδιαίτερα τι απογίνεται όλος αυτός ο πλούτος».
Το αληθινά ευρηματικό στοιχείο που χαρακτηρίζει την έκθεση, αλλά κατά βάση και το συνολικό έργο του, είναι οι εγκαταστάσεις, που επαναπροσδιορίζουν την έννοια του υλικού (και συμβολικού) τέλους. Αυτό που απομένει μετουσιώνεται σε μια αφετηρία επαναπροσδιορισμού και επανατοποθέτησης στον αστικό χωροχρόνο και ψυχισμό. Δεν καταλήγει ποτέ στην απόσυρση ή στον μεταφορικό θάνατο, δρομολογεί συνδέσεις, αντηχήσεις και αναστοχασμούς.
Στο αρχείο του καλλιτέχνη δεσπόζουν χειροπιαστά θραύσματα από την ιστορία της πόλης, πραγματικά αντικείμενα που συνδυάζονται με φωτογραφίες από τη διάσωσή τους. Τα πρώτα τρία γράμματα από την πινακίδα του κινηματογράφου «Ναυαρίνον», ένα πεσμένο φανάρι με τη γκρεμισμένη κολώνα του μεταξύ Καμάρας και Ροτόντας, ένα κομμάτι πεζοδρομίου — ανεπίσημα κτερίσματα, που σμιλεύουν τον βιωμένο χρόνο της πόλης και των ανθρώπων της.
Ο ίδιος αντιλαμβάνεται το γκραφίτι, αλλά και γενικότερα τις καλλιτεχνικές πρακτικές στον αστικό καμβά ως «παρουσία διά του ίχνους, αυτό που θα λέγαμε “τροπή του χώρου σε τόπο” μέσα από τη βίωσή του. Μια ευθεία οικειοποίηση, με ελευθερία λόγου και έκφρασης, συχνά με εικαστική προσέγγιση μαζί με πολιτικές και άλλες συνδηλώσεις».
Η δραστηριοποίηση του Ορέστη Πάγκαλου στο πεδίο της street art συνέπεσε με μια συνολική άνθηση της εναλλακτικής κουλτούρας στη Θεσσαλονίκη, η οποία εκφράστηκε σε πολυάριθμα καλλιτεχνικά πεδία. Σε μια εποχή περισσότερο ομογενοποιημένη και λιγότερο ανήσυχη, υπάρχουν άραγε ακόμη υπόγειες δυνάμεις που σιγοβράζουν στο αστικό υπογάστριο;
Ο Ορέστης Πάγκαλος μνημονεύει τις αρχές της δεκαετίας του ’90 ως μια εποχή γεμάτη ερεθίσματα. Από τις φυλές της πόλης που συναντούσες στον δρόμο και τα πειρατικά ραδιόφωνα στα ερτζιανά, μέχρι τις συναυλίες, τα φεστιβάλ και μαθητικές κινητοποιήσεις.
«Βρισκόμασταν φυσικά και στον απόηχο των 80s, μιας εποχής με πολύ έντονη κινητικότητα για τη Θεσσαλονίκη. Νέες μουσικές, τάσεις και πρακτικές έκαναν την εμφάνισή τους, ενώ ήταν πλέον σύνηθες για τις νεότερες φουρνιές να συμμετέχουν ταυτόχρονα σε πολλές κουλτούρες και ιδιώματα. Σε αυτή την ατμόσφαιρα, ξεκίνησε και η δραστηριότητα των “114”, της δικής μου ομάδας, στο κέντρο της Θεσσαλονίκης».
Όσο για το σήμερα, παρότι δεν εντοπίζει κάποια συνθήκη γενικότερου αναβρασμού (όχι μόνο στη Θεσσαλονίκη, αλλά και σε παγκόσμια κλίμακα), ο Ορέστης Πάγκαλος είναι βέβαιος ότι εκδοχές ελεύθερης έκφρασης αναπόφευκτα θα αναδύονται. Απομένει φυσικά να φανεί με ποια φόρμα, συγκυρία και δυναμική θα εκφραστούν και θα χαρακτηρίσουν μια μελλοντική εποχή.
«Αυτό που επίσης παρατηρείται σήμερα είναι μία συγκριτική και γενικευμένη ησυχία για ορισμένα ζητήματα που θα αποτελούσαν παλαιότερα αφορμές γενικού ξεσηκωμού. Όσον αφορά τη Θεσσαλονίκη συγκεκριμένα, ανά περιόδους επιστρέφει με συνέπεια σε εξάρσεις δημιουργικότητας και δραστηριοτήτων στη δημόσια σφαίρα της».
Την τελευταία δεκαετία, ο Ορέστης Πάγκαλος υπήρξε από τους βασικούς πυλώνες στη διεθνή ολιγομελή ομάδα που διοργάνωσε διεθνή συνέδρια και εκθέσεις βιβλίου, όπως το The Tag Conference, το συνέδριο Art & Place και την Unlock Book Fair. Οι εκδηλώσεις αυτές εξελίχθηκαν σε θεσμούς, έχοντας διεξαχθεί σε μεγαλουπόλεις όπως το Βερολίνο, το Αμβούργο, το Άμστερνταμ, η Βαρκελώνη, η Νέα Υόρκη, και σε άλλες αρκετά μικρότερες πόλεις όπως το Λιντς της Αυστρίας και το Χρόνινχεν της Ολλανδίας. Τον ρωτάμε τι έχει κρατήσει και ξεχωρίσει από αυτές τις πολύτιμες εμπειρίες.
«Το ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι οι εκδηλώσεις αυτές παντρεύουν το DIY πνεύμα της street art με την ακαδημαϊκή έρευνα, τα παλαιότερα γκραφίτι με τις σύγχρονες εκδοχές τους, τους ανεξάρτητους δημιουργούς εκδότες και αρχειοθέτες με το πανεπιστήμιο, τους επίσημους φορείς και τις τοπικές κοινότητες. Εξάλλου, το αντικείμενο της τέχνης του δρόμου είναι κατεξοχήν διεπιστημονικό».
Η παραπάνω άποψη βρίσκει φυσικά ιδανική εφαρμογή στη δική του πολυσχιδή περίπτωση, καθώς εμπίπτει σε πολλά πεδία χωρίς να καταλήγει οπουδήποτε τυποποιημένος. Όπως το θέτει ο ίδιος: «Η συμπληρωματικότητα ανάμεσα σε αυτές τις ιδιότητες είναι που τροφοδοτεί την αρχιτεκτονική σκέψη, την πανεπιστημιακή διδασκαλία, τα επιστημονικά κείμενα, τα ίδια τα γκραφίτι μου. Ακόμη και αυτή την έκθεση, που μας έδωσε την αρχική αφορμή για να κουβεντιάσουμε».
Διαβάστε επίσης
- Βασίλης Σερβετάς
- Αγγελική Κόγιου
- Θούλη Μισιρλόγλου
- Γιάννης Κεσσόπουλος
