«Μαγεμένες»: Πώς βρέθηκαν «φυλακισμένες» στο Λούβρο

Ο θρύλος της Θεσσαλονίκης και η αποξήλωσή τους από τον «Γάλλο Έλγιν» τον Νοέμβριο του 1864

Νοέμβριος του 1864. Μέσα σε λίγες μέρες, η Θεσσαλονίκη θα χάσει ένα πολύτιμο κομμάτι του θρύλου και της ιστορίας της. Οι «Μαγεμένες» θα ξηλωθούν από τη θέση όπου στέκονταν για αιώνες και εν μέσω αντιδράσεων των κατοίκων θα πάρουν τον δρόμο για τη Γαλλία, από όπου δεν επέστρεψαν ποτέ.

Η ιστορία των «Μαγεμένων» συνδέεται με έναν γοητευτικό λαϊκό θρύλο. Σύμφωνα με αυτόν, ο Μέγας Αλέξανδρος ζήτησε τη βοήθεια του βασιλιά της Θράκης καθώς ετοιμαζόταν για την περσική εκστρατεία του. Εκείνος ανταποκρίθηκε και βρέθηκε με την οικογένειά του στην αυλή του Αλέξανδρου, όπου φιλοξενήθηκε σε ένα παλάτι κοντά στο δικό του. Ο Αλέξανδρος ερωτεύτηκε σφόδρα την όμορφη σύζυγο του βασιλιά, την οποία επισκεπτόταν κρυφά τις νύχτες μέσω μιας στοάς που συνέδεε τα δύο παλάτια. Όταν ο απατημένος βασιλιάς ανακάλυψε το ειδύλλιο, ανέθεσε σε έναν μάγο από τον Πόντο να τιμωρήσει το παράνομο ζευγάρι. Εκείνος έσπειρε μάγια στο μυστικό πέρασμα, τόσο τρομερά που όποιος το διέσχιζε θα πέτρωνε. Ο Αριστοτέλης έμαθε την παγίδα και ορμήνεψε τον Αλέξανδρο, δεν πρόλαβε όμως να ειδοποιηθεί η βασίλισσα. Πρώτα η υπηρέτριά της κι έπειτα η ίδια μπήκαν στη στοά κι έγιναν πέτρα. Το ίδιο τέλος είχαν ο βασιλιάς και ο μάγος του, όταν πήγαν να δουν με τα μάτια τους το αποτέλεσμα της κατάρας.

Έτσι εξηγούσε η τοπική παράδοση τις μορφές που για αιώνες έστεκαν πετρωμένες ψηλά, στο κέντρο της Θεσσαλονίκης. Η πραγματική ιστορία, βέβαια, είναι πολύ διαφορετική. Ο Μέγας Αλέξανδρος είχε πεθάνει το 323 π.Χ., όταν η Θεσσαλονίκη δεν είχε ακόμη ιδρυθεί, ενώ οι ίδιες οι «Μαγεμένες» ήταν πολύ μεταγενέστερες: οι οκτώ ανάγλυφες μορφές ανήκαν σε μια μνημειακή κιονοστοιχία που χρονολογείται στους ρωμαϊκούς χρόνους, γύρω στα τέλη του 2ου ή στις αρχές του 3ου αιώνα μ.Χ., σχεδόν πέντε αιώνες μετά τον θάνατο του Αλέξανδρου.

Οι ελληνορθόδοξοι κάτοικοι της Θεσσαλονίκης τις αποκαλούσαν «Είδωλα» και οι Σεφαραδίτες Εβραίοι Incantadas («Μαγεμένες»), ενώ στα τέλη του 18ου αιώνα ο Γάλλος πρόξενος Félix de Beaujour κατέγραψε την τουρκική ονομασία Sureth-maleh («μορφές αγγέλων»).

Το μνημείο θα γίνει ευρύτερα γνωστό στη δυτική Ευρώπη από τους Τζέιμς Στιούαρτ και Νίκολας Ρέβετ. Οι Βρετανοί αρχαιοδίφες και αρχιτέκτονες, μέλη της Εταιρείας των Dilettanti (των «ενθουσιωδών»), η οποία στήριξε την αποστολή τους στην Ελλάδα, βρέθηκαν στη Θεσσαλονίκη το 1754 και αποτύπωσαν το μνημείο. Τα σχέδια και η περιγραφή τους δημοσιεύθηκαν το 1794 στον τρίτο τόμο του The Antiquities of Athens, Measured and Delineated, όπου οι συγγραφείς καταγράφουν και την τοπική παράδοση που συνέδεε το μνημείο με τον Μέγα Αλέξανδρο.

Αρχιτεκτονική αποτύπωση των «Μαγεμένων» από τους Τζέιμς Στιούαρτ και Νίκολας Ρέβετ. Διακρίνεται η σωζόμενη επιγραφή, ενώ το σχέδιο καταγράφει τη διάταξη και τις διαστάσεις του μνημείου. Πηγή: James Stuart & Nicholas Revett, The Antiquities of Athens, Vol. III (1794) / Internet Archive — Public Domain.

Στο εν λόγω έργο, το μνημείο των Μαγεμένων περιγράφεται ως κιονοστοιχία κορινθιακού ρυθμού με αγάλματα στην κορυφή. Δεν επρόκειτο, ωστόσο, για ελεύθερα αγάλματα: πάνω από το επιστύλιο υψώνονταν τέσσερις πεσσοί, καθένας με μια ανάγλυφη μορφή σε φυσικό μέγεθος σε καθεμία από τις δύο όψεις του, οκτώ μορφές συνολικά.

Σε μια από τις εικονογραφήσεις του βιβλίου, όπου απεικονίζεται το μνημείο στο σύνολό του, διακρίνεται και η επιγραφή στο επιστύλιο Ν[-]ΓΕΓΕΝΗΜΕΝΟΝ[-]ΥΠΟ («έγινε υπό»), που μάλλον υποδηλώνει ότι αναφερόταν το όνομα του χορηγού του έργου ή του τοπικού άρχοντα της πόλης. Το όνομα δεν διασωζόταν πλέον την εποχή της αποτύπωσης. Σημαντικό μέρος του κτηρίου βρισκόταν κάτω από το έδαφος και το πραγματικό ύψος του ήταν αρκετά μεγαλύτερο από όσο φαινόταν. Οι δύο περιηγητές το προσδιόρισαν στα 12,70 μέτρα.

Σε τοπογραφικό σχέδιο του Γάλλου αρχαιολόγου και αρχιτέκτονα Ερνέστ Εμπράρ, ο οποίος ασχολήθηκε με την ανοικοδόμηση της Θεσσαλονίκης μετά τη μεγάλη πυρκαγιά του 1917, η θέση του μνημείου προσδιορίστηκε στην ευρύτερη περιοχή πίσω από το Μπέη Χαμάμ, όπως τονίζει και ο Άρης Παπάζογλου στο βιβλίο του Las Incantadas – Οι «Μαγεμένες» της Θεσσαλονίκης.

Για τη θέση και τον προσανατολισμό του μνημείου πολύτιμες είναι και δύο φωτογραφικές μαρτυρίες λίγο πριν από την αποξήλωσή του. Στο πανόραμα του Γιόζεφ Σέκεϋ, του Νοεμβρίου 1863, την παλαιότερη γνωστή μέχρι σήμερα φωτογραφία της Θεσσαλονίκης, έχει εντοπιστεί από μακριά το μνημείο των «Μαγεμένων». Από το 1864 σώζεται και η μοναδική γνωστή κοντινή φωτογραφία του στην αρχική του θέση, η οποία αποδίδεται στον Έλληνα φωτογράφο Γ. Κολόμβο. Μελετώντας τις δύο λήψεις, ο αρχιτέκτονας Γιάννης Επαμεινώνδας συμπεραίνει ότι «ο προσανατολισμός του μνημείου σε αυτή τη λήψη, καθώς και στη φωτογραφία του Κολόμβου, τεκμαίρεται κάθετος στον άξονα της Εγνατίας οδού».

Η Θεσσαλονίκη τον Νοέμβριο του 1863, στο παλαιότερο γνωστό φωτογραφικό πανόραμα της πόλης. Στη λήψη έχει εντοπιστεί το μνημείο των «Μαγεμένων», περίπου έναν χρόνο πριν από τη διαρπαγή των γλυπτών. Πηγή: Josef Székely, 1863 / Österreichische Nationalbibliothek / Wikimedia Commons — Public Domain.

Η παλαιότερη αναφορά στο μνημείο εντοπίζεται σε χειρόγραφο του Ιταλού εμπόρου και ουμανιστή Κυριακού του Αγκωνίτη (Ciriaco de’ Pizzicolli), ο οποίος γύριζε την ανατολική Μεσόγειο καταγράφοντας αρχαία μνημεία και αντιγράφοντας ελληνικές και λατινικές επιγραφές και το 1431 επισκέφθηκε τη Θεσσαλονίκη. Ο Αγκωνίτης λοιπόν αναφέρει ότι σε έναν κατεστραμμένο ναό της Αρτέμιδος διακρίνονταν μαρμάρινες μορφές θεών στα επιστύλια. Σύμφωνα με τη σχετική μελέτη, πρέπει να πρόκειται για τα «Είδωλα», τα οποία μεταγενέστεροι περιηγητές περιέγραψαν ως τμήμα κορινθιακής κιονοστοιχίας.

Η παλαιότερη γνωστή απεικόνιση του μνημείου έγινε το 1685 από τον Γάλλο Ετιέν Γκραβιέ ντ’ Ορτιέρ. Το σχέδιο αποδίδει τη βασική διάταξη του μνημείου, χωρίς ιδιαίτερη λεπτομέρεια, και φέρει τον χαρακτηριστικό τίτλο «Ruines d’un palais» («Ερείπια ενός παλατιού»).

Μαγεμένες ή… Μαγεμένοι;

Παρά το θηλυκό τους όνομα, οι Μαγεμένες ήταν τελικά… «Μαγεμένοι»: ανάμεσά τους υπήρχαν και τρεις ανδρικές μορφές. Όπως τις ταυτίζει σήμερα η έρευνα, πρόκειται για τον θεό Διόνυσο, την Αριάδνη, μια Μαινάδα, τη Λήδα, τον Γανυμήδη, έναν από τους Διόσκουρους, την Αύρα και μια Νίκη. Οι παλαιότεροι περιηγητές δεν τις αναγνώριζαν πάντα σωστά: οι Στιούαρτ και Ρέβετ, για παράδειγμα, είδαν στην Αύρα την ωραία Ελένη και στην Αριάδνη μια Βάκχη.

Κατάλοιπο της ρωμαϊκής Θεσσαλονίκης, το μνημείο παρέμενε όρθιο και ορατό μέσα στην πόλη επί αιώνες. Μαρτυρούσε τη μνημειακή όψη της Θεσσαλονίκης κατά τους αυτοκρατορικούς χρόνους, ενώ η μακρά παρουσία του στον ίδιο χώρο το είχε κάνει κομμάτι της συλλογικής μνήμης της πόλης. Οι Μαγεμένες έγιναν ένας από τους μεγαλύτερους θρύλους της Θεσσαλονίκης, μόνο που δεν επρόκειτο να γλιτώσουν από τον ανταγωνισμό των ευρωπαϊκών δυνάμεων για τις αρχαιότητες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Εμμανουέλ Μιλλέρ: «Ο Γάλλος Έλγιν»

Ο Εμμανουέλ Μιλλέρ, Γάλλος ελληνιστής και παλαιογράφος, ταξίδευε σε επίσημη αποστολή επί Ναπολέοντα Γ΄ με στόχο την αναζήτηση χειρογράφων αλλά και την απόκτηση ξένων αρχαιοτήτων. Χωρίς να έχει καταφέρει να αποκομίσει κάτι αξιόλογο από το Άγιον Όρος, όπου συνάντησε τη δυσπιστία των μοναχών, ο Μιλλέρ πέρασε απογοητευμένος στη Θάσο, από την οποία «ξήλωσε» μεγάλο αριθμό αρχαιοτήτων.

Οι «Μαγεμένες» ήταν ο επόμενος στόχος του. Γράφει στο οδοιπορικό του, όπως το παραθέτει ο Μαρκ Μαζάουερ στο βιβλίο του Θεσσαλονίκη, πόλη των φαντασμάτων:

«Τα εμπόδια που προβλέπω είναι η ζήλια των Ελλήνων και οι ξένοι πρόξενοι. Αν το θελήσει η Τύχη να πάρω εκείνα τ’ αγάλματα! Σκεφτείτε: οκτώ αγάλματα μιας πολύ ωραίας περιόδου, ακρωτηριασμένα βέβαια, αλλά και τι μ’ αυτό; Δεν ξέρω πια πού βρίσκομαι – παρόν, παρελθόν και μέλλον έχουν μπερδευτεί όλα μέσα στο μυαλό μου».

Στις 10 Οκτωβρίου 1864, ενώ βρίσκεται ακόμη στη Θάσο, ο Μιλλέρ γράφει ενθουσιασμένος στη γυναίκα του: «Βιάζομαι να σου στείλω την καλή, τη μεγάλη είδηση… Ο Σουλτάνος, μέσω του Μεγάλου Βεζίρη, του Φουάντ Πασά, μου έδωσε την άδεια να αποκολλήσω και να μεταφέρω στη Γαλλία τα οκτώ αγάλματα της Σαλονίκης που ήθελα τόσο πολύ…».

Τις λεπτομέρειες της επιχείρησης γνωρίζουμε σε μεγάλο βαθμό από τον ίδιο τον Μιλλέρ, ο οποίος κατέγραψε αργότερα το ταξίδι και την αποξήλωση των «Μαγεμένων» στο βιβλίο του Le Mont Athos, Vatopédi, l’île de Thasos, που εκδόθηκε στο Παρίσι το 1889. Την αφήγησή του αξιοποίησε σχεδόν έναν αιώνα αργότερα και ο ιστορικός Απόστολος Βακαλόπουλος στη μελέτη του «Ένας Γάλλος Έλγιν στη Θεσσαλονίκη», ανασυνθέτοντας μέρα με τη μέρα την αρπαγή του 1864.

Έχοντας πλέον την άδεια της οθωμανικής κυβέρνησης, που του είχε ανακοινωθεί τηλεγραφικά από τον Μεγάλο Βεζίρη, ο Μιλλέρ φτάνει στη Θεσσαλονίκη με γαλλικό πολεμικό πλοίο στις 30 Οκτωβρίου 1864. Κατά τη συμβουλή του Γάλλου προξένου, το πλοίο δεν αγκυροβολεί στο λιμάνι της πόλης αλλά στην περιοχή όπου βρίσκονται σήμερα οι Μύλοι Αλλατίνη, ώστε η απομάκρυνση των γλυπτών να γίνει όσο το δυνατόν πιο κρυφά. Στο προξενείο, όμως, τον περιμένει τηλεγράφημα από το Παρίσι: να μην πάρει μόνο τα γλυπτά, αλλά ολόκληρο το μνημείο. Η εντολή ήταν πρακτικά ανεφάρμοστη, αφού το πλοίο δεν διέθετε τα μέσα για να σηκώσει μάρμαρα πέντε και έξι τόνων, και τελικά έπρεπε να αγκυροβολήσει στο λιμάνι.

Άλλωστε, η μυστικότητα είχε ήδη χαθεί και η πόλη βρισκόταν σε αναβρασμό. Ο ίδιος ο Μιλλέρ είχε προβλέψει αντιδράσεις από τον ελληνικό και τον εβραϊκό πληθυσμό, ενώ μετά την έναρξη των εργασιών περιγράφει πλήθη γύρω από το μνημείο και αναφέρει ότι οι ξένοι πρόξενοι τηλεγραφούσαν στην Κωνσταντινούπολη προσπαθώντας να αποτρέψουν την αρπαγή.

Οι εργασίες αποξήλωσης ξεκινούν στις 2 Νοεμβρίου, παρουσία του ίδιου του πασά, και, μετά από μια αναβολή λόγω έλλειψης βαρούλκων και άλλων μέσων, συνεχίζονται συστηματικά από τις 4 Νοεμβρίου με τη βοήθεια ναυτών του γαλλικού πολεμικού. Τούρκοι στρατιώτες απωθούν με ραβδιά τον κόσμο, ενώ οι άνθρωποι του Μιλλέρ καταφεύγουν ακόμη και σε κουβάδες με νερό για να διαλύσουν το πλήθος. Στις 12 Νοεμβρίου κατεβαίνουν και τα τελευταία γλυπτά.

Ακολουθεί η επίπονη μεταφορά τους με βοϊδάμαξες μέσα από τα στενά, κακοστρωμένα σοκάκια ως το λιμάνι. Καθώς οι δυσκολίες στη μεταφορά των βαρύτερων μαρμάρων αποδεικνύονται μεγαλύτερες από όσο υπολόγιζε, ο Μιλλέρ ζητά τη βοήθεια του Γάλλου ναυάρχου στον Πειραιά. Εκείνος στέλνει στη Θεσσαλονίκη το πολεμικό La Mouette, μαζί με τα αναγκαία μηχανήματα και άνδρες του πληρώματος. Η μεταφορά αρχιτεκτονικών μελών συνεχίζεται μέχρι και τον Δεκέμβριο.

Οι φθορές κατά την αποξήλωση και τη μεταφορά δεν έλειψαν. Ο ίδιος ο Μιλλέρ επιμένει ότι τα γλυπτά δεν υπέστησαν σοβαρές ζημιές, ακόμη και όταν ο πεσσός με τη Νίκη ξέφυγε από το βαρούλκο και έπεσε στο έδαφος. Εκείνο που ο Γάλλος παραδέχεται ανοιχτά, όπως σημειώνει και ο Μαζάουερ, είναι η καταστροφή του ίδιου του μνημείου: έγραψε ότι το να γκρεμίσει ολόκληρη την κιονοστοιχία μόνο και μόνο για να πάρει τα γλυπτά δεν διέφερε από βανδαλισμό.

Ο στόχος του να μεταφέρει ολόκληρη την κιονοστοιχία στο Παρίσι δεν επετεύχθη ποτέ. Στη Γαλλία έφτασαν τελικά οι τέσσερις πεσσοί και αρκετά αρχιτεκτονικά μέλη. Κατά την αποξήλωση δεν έγινε ακριβής τοπογραφική τεκμηρίωση του μνημείου ούτε συστηματική καταλογογράφηση και αρίθμηση των αρχιτεκτονικών μελών που αφαιρέθηκαν. Τα ευρήματα έφτασαν στη Γαλλία ανακατεμένα με όσα είχε πάρει από τη Θάσο, ενώ η τύχη ορισμένων από τα υπόλοιπα αρχιτεκτονικά μέλη που αναφέρει στις επιστολές του παραμένει άγνωστη.

Τα γλυπτά εντάχθηκαν στις συλλογές του Λούβρου, όπου παραμένουν μέχρι σήμερα. Το 2011–2012 οι τέσσερις πεσσοί, μαζί με τμήματα του επιστυλίου και της ζωφόρου, παρουσιάστηκαν στην έκθεση Au royaume d’Alexandre le Grand: la Macédoine antique, η οποία αποτέλεσε επίσης αφορμή για τη συντήρηση και μελέτη τους.

Εκατόν εξήντα δύο χρόνια αργότερα, η πόλη βλέπει τις μορφές τους μόνο μέσα από πιστά αντίγραφα των τεσσάρων πεσσών, που κατασκευάστηκαν στο Λούβρο και ήρθαν στη Θεσσαλονίκη το 2015 με χρηματοδότηση της ΔΕΘ-Helexpo και τη συνδρομή τοπικών φορέων. Aπό το 2017 βρίσκονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της πόλης. Εκεί φυλάσσεται και ένα αυθεντικό τμήμα του μνημείου, που βρέθηκε τυχαία στη Θεσσαλονίκη το 1997 και έχει ταυτιστεί με τμήμα ενός πέμπτου πεσσού. Σύμφωνα με τον αρχαιολόγο Αστέριο Λιούτα, το κομμάτι αυτό είχε αποσπαστεί από το μνημείο πριν από την αποξήλωση του 1864 και γι’ αυτό διέφυγε της μεταφοράς στη Γαλλία. Είναι το μοναδικό μέχρι σήμερα ταυτισμένο τμήμα των «Μαγεμένων» που βρίσκεται εντός συνόρων.