1912: Πώς υποδέχθηκε η Ελλάδα την απελευθέρωση
«Ανεπετάσθη η σημαία μας εις την ωραίαν Θεσσαλονίκην»
Παρασκευή 26 Οκτωβρίου 1912. O Χασάν Ταχσίν, ο τελευταίος πασάς της Θεσσαλονίκης, ετοιμάζεται να παραδώσει την πόλη στον Ελληνικό Στρατό. Το πρωτόκολλο παράδοσης θα υπογραφεί μέσα στη νύχτα. Στην Αθήνα, όμως, οι πρώτες πληροφορίες κυκλοφορούν από νωρίτερα, προκαλώντας κύμα ενθουσιασμού. Η είδηση μεταδίδεται σταδιακά και σε άλλες ελληνικές πόλεις, όπου οι κάτοικοι βγαίνουν στους δρόμους για να πανηγυρίσουν.
Το απόγευμα και το βράδυ της 26ης Οκτωβρίου, η Αθήνα ζει ήδη στους ρυθμούς της απελευθέρωσης, πριν ακόμη ολοκληρωθεί η συνθηκολόγηση. Την επομένη, Σάββατο 27 Οκτωβρίου, οι αθηναϊκές εφημερίδες αποτυπώνουν στα πρωτοσέλιδά τους όσα εκτυλίχθηκαν τις προηγούμενες ώρες.
Η αναγγελία της επικείμενης παράδοσης της Θεσσαλονίκης προκάλεσε «ρίγη συγκινήσεως και χαράς και αι Αθήναι πρώτον, μετ’ αυτάς δε ο Ελληνισμός ολόκληρος ησθάνθησαν την απερίγραπτον εκείνην ανακούφισιν ήτις συνοδεύει όλα τα μεγάλα γεγονότα και η οποία προέρχεται κατευθείαν από την εθνικήν ψυχήν», γράφει στο πρωτοσέλιδό της η αθηναϊκή εφημερίδα Εμπρός του δημοσιογράφου και εκδότη Δημητρίου Καλαποθάκη.
Η ίδια εφημερίδα κάνει λόγο για «αθηναϊκό πανζουρλισμό», αναφερόμενη στα όσα ακολούθησαν την είδηση της απελευθέρωσης της πόλης.
Η εφημερίδα Σκριπ κυκλοφορεί με εικόνες της Θεσσαλονίκης, παρουσιάζοντας γενικές απόψεις της πόλης και γνωστά τοπόσημά της. Σε άλλο δημοσίευμά της, περιγράφει τη χαρμόσυνη αναγγελία στην Αθήνα, τις διαδηλώσεις και τους πανηγυρισμούς με τίτλο:
«Ανεπετάσθη η σημαία μας εις την ωραίαν Θεσσαλονίκην».
Πίσω βέβαια από τα ενθουσιώδη πρωτοσέλιδα, η πληροφόρηση από το μέτωπο έφτανε με καθυστέρηση, ενώ η λογοκρισία και η αυτολογοκρισία επηρέαζαν όσα δημοσίευαν οι εφημερίδες.
Το απόγευμα της Παρασκευής 26 Οκτωβρίου, οι πρώτες πληροφορίες για την επικείμενη παράδοση της Θεσσαλονίκης αρχίζουν να φτάνουν στην Αθήνα.
Από τον Γιδά, τη σημερινή Αλεξάνδρεια Ημαθίας, μεταδίδεται στο υπουργείο Στρατιωτικών η πληροφορία ότι ο βασιλιάς Γεώργιος Α’ έχει λάβει σημείωμα του διαδόχου Κωνσταντίνου, με το οποίο αναγγέλλεται η κατάληψη της Θεσσαλονίκης.
Στις 5 μ.μ., το υπουργείο Στρατιωτικών εκδίδει ανακοίνωση, μεταφέροντας την πληροφορία από το τηλεγραφείο του Γιδά. Η είδηση διαδίδεται στην πρωτεύουσα.
Ήταν τέτοια η βεβαιότητα ότι τελικά ο ελληνικός στρατός θα απελευθέρωνε τη Θεσσαλονίκη, ώστε σχεδόν αμέσως παραρτήματα εφημερίδων «τυπωμένα από πέντε ημερών» κυκλοφόρησαν στους δρόμους.
Το ίδιο απόγευμα, όταν φτάνει το πρώτο τηλεγράφημα, ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος βρίσκεται στο υπουργείο Στρατιωτικών.
Μη μπορώντας να συγκρατήσει τη χαρά του, καλεί συγκινημένος τους τμηματάρχες και τους ανώτερους αξιωματικούς του υπουργείου και τους λέει:
«Επιτέλους, ελάβαμε και την πρώτην είδησιν. Τώρα, κύριοι, δυνάμεθα να συγχαρώμεν αλλήλους».
Οι αξιωματικοί έσφιξαν με ενθουσιασμό και θέρμη το χέρι του προέδρου της κυβέρνησης, εκφράζοντας συγχαρητήρια και ευχές. Σύμφωνα δε με το ρεπορτάζ της εφημερίδας Σκριπ, «ο κ. Βενιζέλος εδέχετο με περισσοτέραν ευχαρίστησιν εκείνην την ευχήν που ηύχετο “να πάμε και στην Πόλι”».
Λίγα λεπτά μετά τη διάδοση της είδησης, στην πρωτεύουσα αρχίζουν να χτυπούν οι καμπάνες της Μητρόπολης.
Παρά τη βροχή, πλήθος κόσμου ξεχύνεται στους δρόμους, με τους ανθρώπους να αγκαλιάζονται μεταξύ τους και να ζητωκραυγάζουν:
«Επήραμε τη Θεσσαλονίκη!».
Τις καμπάνες της Μητρόπολης ακολούθησαν οι καμπάνες και άλλων εκκλησιών, ενώ προστέθηκαν πυροτεχνήματα, ρουκέτες και πυροβολισμοί, δημιουργώντας ένα κλίμα που θύμιζε Ανάσταση, όπως περιγράφει το ρεπορτάζ της εποχής.
Στις εκκλησίες της Πλάκας και της πλατείας Ηρώων, που είναι αφιερωμένες στον Άγιο Δημήτριο, είχε συρρεύσει πλήθος κόσμου, καθώς η είδηση της παράδοσης συνέπιπτε με την εορτή του πολιούχου της Θεσσαλονίκης.
Τα φύλλα των εφημερίδων εξαντλήθηκαν, ενώ ο κόσμος κατέκλυσε την οδό Σταδίου και τις δύο μεγάλες πλατείες, την Ομόνοια και το Σύνταγμα, μετατρέποντας το κέντρο της Αθήνας «σε ένα μεγάλο ηλεκτροφώτιστο σαλόνι».
«Η πόλις ανάφλεκτος», γράφει η Σκριπ, περιγράφοντας όσα συνέβαιναν στις μεγάλες κεντρικές πλατείες.
«Η πλατεία Ομονοίας ανεφλέγετο. Από τα κέντρα εις το μέσον της πλατείας, εις τους δρόμους, από τα παράθυρα, πιστολισμοί ερρίπτοντο αδιάκοποι και τουφεκισμοί. Εις την πλατείαν δε του Συντάγματος συρρέουν άπειρα πλήθη κόσμου».
Η πόλη σημαιοστολίζεται και φωταγωγείται.
«Όλοι εγέλων, όλων τα πρόσωπα ήσαν φαιδρά, όλοι χειροκρότουν και ζητωκραύγαζον», περιγράφει η εφημερίδα.
Ο δήμαρχος Αθηναίων Σπυρίδων Μερκούρης κάνει λόγο για «απ’ αιώνων υπό πάσης ελληνικής γενεάς διαρκώς και εκθύμως ποθουμένης, ήδη δε αισίως αναγγελθείσα κατάληψιν της ελληνικωτάτης πόλεως της Θεσσαλονίκης υπό του γενναίου στρατού μας».
Αποκαλεί τη Θεσσαλονίκη «πρωτεύουσαν της Μακεδονίας» και «πατρίδα του ελληνικωτάτου Αλεξάνδρου».
«Η πρωτεύουσα του ελληνικού έθνους θα διακοσμηθεί καταλλήλως», γράφει ο Τύπος χαρακτηριστικά, ενώ αναγγέλθηκε ότι μετά το πέρας της δοξολογίας ο δήμαρχος και το Δημοτικό Συμβούλιο θα επισκέπτονταν τον πρόεδρο της κυβέρνησης αλλά και τους «ευγενείς» αντιπροσώπους των συμμάχων λαών.
Ενώ στην Αθήνα η είδηση προκαλούσε ήδη ενθουσιασμό, στη Θεσσαλονίκη ολοκληρώνονταν οι διαδικασίες της συνθηκολόγησης.
Οι διαπραγματεύσεις είχαν αρχίσει από την προηγούμενη ημέρα στην έπαυλη Τοψίν, όπου βρισκόταν το ελληνικό στρατηγείο. Τη νύχτα της 26ης προς την 27η Οκτωβρίου 1912, ο αντισυνταγματάρχης Βίκτωρ Δούσμανης και ο λοχαγός Ιωάννης Μεταξάς υπέγραψαν με τον Χασάν Ταχσίν πασά το πρωτόκολλο παράδοσης της Θεσσαλονίκης και του οθωμανικού στρατού.
Το μεσημέρι της 27ης Οκτωβρίου, το Απόσπασμα Ευζώνων Κωνσταντινόπουλου, μαζί με τμήμα Ιππικού, εισήλθε στη Θεσσαλονίκη και κατευθύνθηκε προς το Διοικητήριο.
Ο διάδοχος Κωνσταντίνος εισήλθε επίσημα στην πόλη την επομένη, 28 Οκτωβρίου.
Την ίδια ημέρα, Βούλγαροι στρατηγοί ζήτησαν να υπογραφεί και για τη βουλγαρική πλευρά πρωτόκολλο παράδοσης της Θεσσαλονίκης. Τους έγινε γνωστό ότι η πόλη είχε ήδη παραδοθεί στον ελληνικό στρατό και ότι ο Χασάν Ταχσίν πασάς ήταν αιχμάλωτός του. Με το περιστατικό αυτό συνδέεται και η γνωστή ρήση που αποδίδεται στον Χασάν Ταχσίν πασά:
«Από τους Έλληνες πήραμε τη Θεσσαλονίκη, στους Έλληνες θα την παραδώσουμε».
Στην ίδια τη Θεσσαλονίκη, οι ώρες αγωνίας έδωσαν σταδιακά τη θέση τους σε πανηγυρισμούς στους δρόμους της πόλης.
Στον Πειραιά δεν έφταναν οι πληροφορίες και «υπήρχε γενική κατήφεια», οπότε το νέο της απελευθέρωσης έπεσε σαν βόμβα και «τας πρώτας στιγμάς ενόμιζε κανείς ότι οι Πειραιείς όλοι ετρελλάθησαν κυριολεκτικώς από την μεγάλην εθνικήν μέθην».
Την είδηση πρώτος ανακοίνωσε ο λιμενάρχης Πειραιώς, «ακτινοβολών από χαράν, εις τους προ της προκυμαίας του Λιμεναρχείου ναύτας. Αμέσως όλοι αυτοί, ως άλλοι άγγελοι της νίκης του Μαραθώνος, διεσκορπίσθησαν τρέχοντες προς όλας τας διευθύνσεις και φωνάζοντες: “Την πήραμε! Την πήραμε! Ζήτω η Θεσσαλονίκη! Εμπήκαμε!Παρεδόθη!”».
Οι εκδηλώσεις συνεχίστηκαν και τις επόμενες ημέρες. Το πρωί της 28ης Οκτωβρίου, μετά τη δοξολογία, ακολούθησε παράκληση, ενώ τα πλοία στο λιμάνι, «προεξαρχούσης μιας τρομπαμαρίνας Ρωσσικής Μπόριζας», άρχισαν να σφυρίζουν εκκωφαντικά!
Φυσικά, από την «παράφρονα χαρά» δεν έλειψαν οι πυροβολισμοί!
«Πλήθη έξαλλα έτρεχον βιαστικά εδώ κι εκεί ασκόπως. Εκ των οικιών ο ποδόγυρος όλος εξεχύθη και αυτός εις τους δρόμους παρά την ραγδαίαν βροχήν, εις ποταμούς ανθρωπίνους».
Στο όλο πανδαιμόνιο που επικρατούσε, οι μουσικές μπάντες του Δήμου και του Ορφανοτροφείου παιάνιζαν εναλλάξ τον εθνικό ύμνο!
Είναι χαρακτηριστικό ένα περιστατικό που περιγράφει η εφημερίδα Εμπρός:
«Έκπληκτοι και κάπως περίφοβοι οι επιβαίνοντες του Αγγλοαιγυπτικού ατμοπλοίου “Ισμαηλία”, ευρισκομένου την ώρα του πανηγυρισμού εις τον λιμένα Πειραιώς, ήκουσαν και είδον όλον αυτόν τον πανδαιμόνιον».
Περιδεείς δε και νομίζοντες ότι ή εμφύλιος σπαραγμός έλαβεν χώραν ή οι Τούρκοι έφθασαν εις… Αθήνας, ηρώτησαν τον πλοίαρχον της “Ισμαηλίας”:
»– Τι να τρέχει τζάνεμ;
»– Ο Ελληνικός Στρατός κατέλαβε την Θεσσαλονίκην και πανηγυρίζει.
»-Οι ατυχείς Οθωμανοί περίλυποι έως θανάτου εκλείσθησαν εις τας καμπίνας των…»
«Η είδησις περί καταλήψεως της Θεσσαλονίκης παρήγαγεν ενταύθα φρενίτιδα ενθουσιασμού. Ολόκληρος η πόλις εδονείτο επί ώρας εκ των πυροβολισμών. Ετελέσθησαν δοξολογίαι εις τους ναούς του Αγίου Δημητρίου και του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου», αναφέρει ο ανταποκριτής της εφημερίδας Εμπρός.
Πλήθη λαού συγκεντρώθηκαν «ζητωκραυγάζοντα έξωθεν της Νομαρχίας», ενώ άλλη διαδήλωση «περιήλθε την πόλιν μετά της φιλαρμονικής ανακρουούσης τον Εθνικόν Ύμνον».
«Ο δήμαρχος Πατρών κ. Βότσης διερμήνευσε την χαράν των Πατρών διά τηλεγραφημάτων προς τον Πρωθυπουργόν κ. Βενιζέλον, την Α.Μ. τον Βασιλέα και τον Διάδοχον».
Με την πρώτη είδηση της κατάληψης της Θεσσαλονίκης, αναφέρει ο ανταποκριτής της εφημερίδας Εμπρός, «ο λαός εν απεριγράπτω ενθουσιασμώ ήρξατο διερχόμενος τας κυριοτέρας οδούς».
Κάνει λόγο για πρωτοφανή διαδήλωση, όπου έγινε «πρωτοφανές πανδαιμόνιον», με τον ανταποκριτή της εφημερίδας να μεταφέρει:
«Αδύνατον να σας περιγράψω τον πανζουρλισμόν του λαού».
Διαβάστε επίσης
- Γιάννης Στεφάνωβ
- Γιώργος Σκαμπαρδώνης
- Θανάσης Βικόπουλος
- Γιάννης Κεσσόπουλος
