Ο Αλέξανδρος πριν γίνει Μέγας

Η ξεχασμένη Μίεζα μπορεί να ξαναγίνει σχολείο.

Υπάρχουν αρχαιολογικοί χώροι στην Ελλάδα που τιμούν το ιστορικό τους βάρος, με μουσεία, διαδρομές, ενημερωτικό υλικό και άφθονη διαφήμιση εντός και εκτός συνόρων. Και υπάρχουν άλλοι, όπου φτάνεις και αναρωτιέσαι πού είναι η σήμανση, η ανάδειξη και οι ουρές από επισκέπτες που θα περίμενε να δει κανείς αναλογιζόμενος τη σημασία τους.

Σε αυτούς τους δεύτερους ανήκει η Μίεζα, λίγο έξω από τη Νάουσα, την οποία επισκέφτηκα πρόσφατα για πρώτη φορά έπειτα από πολλά χρόνια. Πρόκειται για την περιοχή όπου ο Φίλιππος Β’ ανέθεσε, το 343 π.Χ., στον Αριστοτέλη τη μόρφωση του έφηβου τότε Αλέξανδρου – προτού γίνει Μέγας. Ο χώρος είναι μαγικός, τόσο λόγω της οργιαστικής του φύσης, όσο και της συνειδητοποίησης του επισκέπτη ότι εδώ ο Αριστοτέλης δίδαξε τον Αλέξανδρο και άλλα μέλη της μακεδονικής ελίτ.

«Σχολή και τόπο διαμονής γι᾽ αυτούς όρισε το Νυμφαίο στην περιοχή της Μίεζας, όπου μέχρι και σήμερα δείχνουν τα πέτρινα καθίσματα του Αριστοτέλη και τους σκιερούς χώρους για τον περίπατο», αναφέρει ο Πλούταρχος στους Βίους Παράλληλους (Αλέξανδρος 7.4, μτφρ. Α.Ι. Γιαγκόπουλος – Ζ.Ε. Μαλαθούνη). Σε αυτή τη φράση στηρίχθηκε η ταύτιση του Νυμφαίου –ενός αρχαίου λατομείου που είχε μετατραπεί σε ιερό των Νυμφών– με τη «Σχολή του Αριστοτέλη» από τον Φώτη Πέτσα, που ανέσκαψε τον χώρο τις δεκαετίες του 1950 και του 1960. Νεότερη έρευνα έχει προτείνει ως επίκεντρο της σχολής το Βασιλικό Γυμνάσιο της Μίεζας, ένα εκτενές συγκρότημα των χρόνων του Φιλίππου Β’ που ερευνάται εκ νέου από το 2024 και βρίσκεται σε απόσταση λίγων χιλιομέτρων από το Νυμφαίο.

Σκέφτηκα ότι από μόνη της η πρόταση «εδώ δίδαξε ο Αριστοτέλης τον νεαρό Αλέξανδρο» θα αρκούσε σε άλλες χώρες για να στηθεί ολόκληρο οικοσύστημα ιστορικής μνήμης. Στην Ελλάδα, όμως, η Μίεζα παραμένει μέχρι σήμερα άγνωστη στους περισσότερους, ακόμη και σε εμάς στη Μακεδονία. Το κύριο ζήτημα δεν είναι ότι δεν έχουμε «αξιοποιήσει» αρκετά τη Μίεζα, αλλά κάτι ίσως αλληλένδετο: δεν γνωρίζουμε γιατί ήταν σημαντική και γιατί αξίζει τον θαυμασμό μας.

Ο Πλούταρχος περιγράφει τον νεαρό Αλέξανδρο ως παιδί που αντιστεκόταν στον καταναγκασμό αλλά ήταν δεκτικός στον λόγο «πρὸς τὸ δέον», και γι’ αυτό, όπως γράφει, ο Φίλιππος προτιμούσε την πειθώ από τις εντολές. Και έκρινε ότι η μόρφωση του γιου του ήταν πολύ σοβαρή υπόθεση για να αφεθεί σε συνηθισμένους δασκάλους. Εξ ου και την ανέθεσε στον «ἐνδοξότατον καὶ λογιώτατον Ἀριστοτέλην».

Καθώς ο Φίλιππος διέβλεπε ότι η φύση του Αλέξανδρου ήταν ανυπότακτη και δεν υπέκυπτε στη βία κατά τις φιλονικίες, αλλά, αντίθετα, η λογική τον οδηγούσε εύκολα προς το πρέπον, ο ίδιος προσπαθούσε μάλλον να τον πείθει παρά να τον προστάζει.

Πλούταρχος, Αλέξανδρος 7.1, μτφρ. Α.Ι. Γιαγκόπουλος – Ζ.Ε. Μαλαθούνη

Στη Μίεζα κατά πάσα πιθανότητα δεν θα συναντούσαμε τον Αριστοτέλη και τον Αλέξανδρο να περπατούν μονίμως αμέριμνοι κάτω από τα δέντρα συζητώντας περί μεταφυσικής. Η αρχαιολόγος δρ. Αγγελική Κοτταρίδη, Επίτιμη Έφορος Αρχαιοτήτων Ημαθίας, που διευθύνει τις ανασκαφές στο Βασιλικό Γυμνάσιο της Μίεζας, έχει χαρακτηρίσει αυτή την εικόνα «πολύ ρομαντική προσέγγιση» μιλώντας στο αμερικανικό περιοδικό Archaeology. Η εκπαίδευση, επισημαίνει, ήταν σκληρή και είχε σκοπό να διαμορφώσει πολεμιστές και, κυρίως, αξιωματικούς ικανούς να διοικούν.

Το τι δίδαξε ο Αριστοτέλης στον Αλέξανδρο δεν μπορούμε να το γνωρίζουμε με ακρίβεια. Ο Πλούταρχος, όμως, δίνει μια σημαντική μαρτυρία. Ο Αλέξανδρος, γράφει, παρέλαβε από τον Αριστοτέλη «τὸν ἠθικὸν καὶ πολιτικὸν λόγον», αλλά συμμετείχε και στις «ἀπορρήτους καὶ βαθυτέρας διδασκαλίας» του φιλοσόφου. Σε άλλο σημείο συνδέει την παιδεία του Αλεξάνδρου με το ενδιαφέρον του για την ιατρική, και την αγάπη του για τα βιβλία και τη μάθηση («ἦν δὲ καὶ φύσει φιλόλογος καὶ φιλομαθὴς καὶ φιλαναγνώστης»), ιδιαίτερα για τον Όμηρο. Ο Πλούταρχος αναφέρει μάλιστα ότι ο Αλέξανδρος είχε λάβει από τον Αριστοτέλη μια διορθωμένη από τον ίδιο έκδοση της Ιλιάδας, την περίφημη «ἐκ τοῦ νάρθηκος», την οποία είχε πάντοτε μαζί του και, σύμφωνα με τον Ονησίκριτο, κρατούσε κάτω από το προσκέφαλό του.

Το αρχαίο θέατρο της Μίεζας (αριστερά). Στην περιοχή γύρω από αυτό βρίσκεται το μεγάλο οικοδομικό συγκρότημα του Βασιλικού Γυμνασίου της Μίεζας, όπου βρίσκεται σε εξέλιξη νέο ερευνητικό πρόγραμμα (δεξιά).

Η Μίεζα με άλλα λόγια ήταν ένας τόπος όπου η παιδεία συνυπήρχε με την προετοιμασία όσων προορίζονταν για πόλεμο και διοίκηση, στη δε περίπτωση του ίδιου του Αλεξάνδρου, οι μαρτυρίες του Πλουτάρχου σκιαγραφούν μια εκπαίδευση που περιλάμβανε την ηθική, την πολιτική και βαθύτερες φιλοσοφικές διδασκαλίες, μαζί με την ευρύτερη πνευματική καλλιέργεια και αγάπη για τη γνώση και τα βιβλία.

Ακόμη λοιπόν κι ένα βασίλειο οργανωμένο γύρω από τον πόλεμο και την προσωποπαγή εξουσία φαίνεται πως θεωρούσε ότι η διαμόρφωση του μελλοντικού ηγεμόνα και του κύκλου του απαιτούσε κάτι περισσότερο από τεχνική επάρκεια. Εμείς, που ζούμε σε δημοκρατίες, όπου η ευθύνη της διακυβέρνησης και των αποφάσεων κατανέμεται σε όλους, αντιμετωπίζουμε την εκπαίδευση περισσότερο σαν μηχανισμό επαγγελματικής πιστοποίησης: Τι δουλειά θα βρεις; Πόσο ανταγωνιστικός θα είσαι; Ποιες δεξιότητες ζητά η αγορά; Ποιο πτυχίο έχει καλύτερες προοπτικές; Και φυσικά τώρα: Τι πρέπει να μάθει ένα παιδί, ένας φοιτητής, για να μην το αντικαταστήσει μια μηχανή;

Ερωτήματα σημαντικά, ας μην εθελοτυφλούμε. Ίσως όμως ακόμη σημαντικότερο θα ήταν να ρωτήσουμε: Τι πρέπει να μάθει ένα παιδί, για να μην καταλήξει να σκέφτεται σαν μηχανή; Να μπορεί να κρίνει τα θέσφατα, να διακρίνει τα επιχειρήματα από τις σοφιστείες, να γνωρίζει την ιστορία και να την αφήνει να μπολιάζει τη σκέψη του, να δέχεται την άλλη άποψη, να σταθμίζει το κόστος των πράξεων και αποφάσεών του για τον ίδιο και τους άλλους; Κάτι συγγενές με την αριστοτελική έννοια της φρόνησης στα Ηθικά Νικομάχεια, όπου αναφέρει ότι ο Περικλής και οι όμοιοί του θεωρούνται φρόνιμοι «γιατί μπορούν να βλέπουν τί είναι καλό για τους ίδιους και, γενικά, για τους ανθρώπους· τέτοιοι άνθρωποι θεωρούμε ότι είναι όσοι είναι ικανοί να κυβερνούν το σπιτικό τους ή την πόλη τους» (Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια VI.5, 1140b, μτφρ. Δ. Λυπουρλής).

Αυτό δεν σημαίνει ασφαλώς ότι πρέπει να επιστρέψουμε στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα της Μακεδονίας του 4ου αιώνα π.Χ., ούτε ότι η φιλοσοφία είναι εμβόλιο κατά της βαρβαρότητας, ούτε ότι ο ενήλικος Αλέξανδρος πορεύτηκε μονάχα με τις διδαχές που παρέλαβε από τον Αριστοτέλη, ούτε, βέβαια, ότι η παιδεία εγγυάται την αρετή.

Μπορεί όμως να δώσει στον άνθρωπο τις έννοιες με τις οποίες θα εξετάσει τον εαυτό του, τις πράξεις του και την εξουσία που ασκεί. Όταν ο Αλέξανδρος βρισκόταν στην Ασία, πληροφορήθηκε, αναφέρει ο Πλούταρχος, ότι ο Αριστοτέλης είχε δημοσιοποιήσει κάποιες από τις βαθύτερες διδασκαλίες που εκείνος θεωρούσε προνόμιο όσων τις είχαν διδαχθεί. Στην επιστολή που παραδίδει ο Πλούταρχος, ο Αλέξανδρος διαμαρτύρεται: «ἐγὼ δὲ βουλοίμην ἂν ταῖς περὶ τὰ ἄριστα ἐμπειρίαις ἢ ταῖς δυνάμεσι διαφέρειν». Θα προτιμούσα, δηλαδή, να ξεχωρίζω για τη γνώση των άριστων πραγμάτων παρά για τη δύναμή μου. Η γνησιότητα της επιστολής αμφισβητείται, αλλά αυτό που έχει σημασία είναι η εικόνα του Αλεξάνδρου που επέλεξε να διασώσει η αρχαία παράδοση: ενός ηγέτη που ήθελε να πιστεύει ότι η γνώση δεν είναι απλώς δύναμη, για να θυμηθούμε το περίφημο knowledge is power του Μπέικον, αλλά σπουδαιότερη από τη δύναμη.

Καταλήγοντας. Η Μίεζα ασφαλώς χρειάζεται περισσότερη ανάδειξη, έρευνα και ανασκαφή, σοβαρή ερμηνεία του χώρου, σύνδεση με τις Αιγές και την Πέλλα, παρουσία στις σχολικές εκδρομές και στον διεθνή πολιτιστικό χάρτη. Αλλά θα ήταν κρίμα αν η απάντηση εξαντλούνταν σε ένα μεγαλύτερο πάρκινγκ, ένα πωλητήριο ή ακόμη και σε μια καθ’ όλα άρτια ανάδειξη του χώρου, όπως προγραμματίζεται και όπως ασφαλώς του αξίζει.

Ίσως μια πιο τολμηρή αξιοποίηση της Μίεζας θα ήταν άλλη: να ξαναγίνει σχολείο, να πηγαίνουν εκεί μαθητές και φοιτητές, να οργανώνονται θερινά σχολεία φιλοσοφίας, πολιτικής, ιστορίας και επιστήμης, να μαζεύονται νέοι (και μη) από την Ελλάδα και όλο τον κόσμο και να μιλούν για τα ερωτήματα με τα οποία ο έφηβος Αλέξανδρος κλήθηκε κάποτε να αναμετρηθεί: Τι σημαίνει καλή ζωή και δίκαιη πολιτεία; Ποια είναι τα όρια της εξουσίας, τι οφείλει ο ισχυρός στους άλλους, και τι πρέπει να γνωρίζει προτού του εμπιστευτούμε την εξουσία; Ανάλογες πρωτοβουλίες έχουν αναληφθεί γύρω από την Ακαδημία Πλάτωνος, την Αρχαία Ολυμπία και τους Δελφούς.

Η σχολή του Αριστοτέλη στη Μίεζα, «το πρώτο πανεπιστήμιο της οικουμένης, όπως το δημιούργησαν οι Μακεδόνες» κατά την υπουργό Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, δεν είναι λοιπόν ανάγκη να μετατραπεί σε αρχαιολατρικό προσκύνημα. Θα ήταν πολύ πιο ταιριαστό με την ιστορία της, και πολύ πιο χρήσιμο για τις ανάγκες της εποχής μας, να την ξανακάνουμε σχολείο.

Υπάρχουν διαφορετικές αρχαιολογικές προσεγγίσεις ως προς την ακριβή θέση της Σχολής του Αριστοτέλη στη Μίεζα, ιδίως ως προς τη σχέση της με το Νυμφαίο και το Βασιλικό Γυμνάσιο. Η αξιολόγησή τους αποτελεί αντικείμενο της αρχαιολογικής έρευνας και εκφεύγει του σκοπού του παρόντος άρθρου.

#TAGS

Αριστοτέλης Αρχαιολογία Εκπαίδευση Ιστορία Μέγας Αλέξανδρος Μίεζα