Ο «Λευκός» Πύργος που με γύρισε στη Θεσσαλονίκη

Από τον Τάμεση στον Θερμαϊκό, δύο πύργοι με το ίδιο όνομα μάς καλούν να σκεφτούμε πώς θυμούνται οι πόλεις και τι επιλέγουν να ξεχνούν

Ήταν ένα ηλιόλουστο μεσημέρι Σεπτεμβρίου στο Λονδίνο. Από το ποταμόπλοιο που διέσχιζε τον Τάμεση, η Tower Bridge πλησίαζε αργά και λίγο πιο πέρα ξεπρόβαλλε ο Πύργος του Λονδίνου, με τους πέτρινους όγκους του να θυμίζουν αιώνες βασιλικής εξουσίας, φιλοδοξιών, αίματος και προδοσιών.

Στο κέντρο του συγκροτήματος δεσπόζει ο White Tower: ένας ακόμη «Λευκός Πύργος», που δεν περίμενα να συναντήσω. Μου έκανε εντύπωση πόσα μοιράζεται με τον δικό μας. Και οι δύο είναι οχυρωματικά κτίρια δίπλα στο νερό, συνδεδεμένα με την εξουσία, τη φυλάκιση και σκοτεινές σελίδες της ιστορίας.

Κι όμως, στην προκυμαία η ζωή κυλούσε ανέμελα. Υπαίθρια μαγαζιά πουλούσαν χοτ ντογκ και τηγανητό κοτόπουλο, και κόσμος έπινε τον καφέ του στον ήλιο, λίγα μέτρα από ένα φρούριο που είχε γίνει τόπος μαρτυρίου, φόβου και θανάτου. Η εικόνα μού θύμισε τα απογεύματα στην παραλία της Θεσσαλονίκης, τα παγκάκια γύρω από τον Λευκό Πύργο, τις παρέες που χαζεύουν τη θάλασσα.

Κάπου ανάμεσα στον Τάμεση και στον Θερμαϊκό γεννήθηκε ένα ερώτημα: τι κάνουν οι πόλεις με τα μνημεία εξουσίας που κληρονομούν;

Οι δύο πύργοι και το νερό

Ο White Tower, ο κεντρικός πύργος του φρουρίου, χτίστηκε τον 11ο αιώνα με εντολή του Γουλιέλμου του Κατακτητή, για να προστατεύει και να επιβάλλει οπτικά τη βασιλική εξουσία. Τετράγωνος και βαρύς, διαφέρει αισθητά από τον κυλινδρικό Λευκό Πύργο της Θεσσαλονίκης, που ανεγέρθηκε κατά την οθωμανική περίοδο. Τους ενώνει όμως η θέση τους πλάι στο νερό: ο ένας του Τάμεση, ο άλλος του Θερμαϊκού. Η θέση αυτή δεν είναι τυχαία. Το νερό, που σήμερα προσφέρει ένα ελκυστικό σκηνικό για φωτογραφίες και περιπάτους, αποτελούσε άλλοτε στρατηγικό πλεονέκτημα. Τα φρούρια αυτά δεν σχεδιάστηκαν για να ομορφαίνουν την πόλη, αλλά για να ελέγχουν την πρόσβαση και να καθιστούν ορατή την εξουσία.

Υπάρχει εδώ μια ιστορική ειρωνεία: ό,τι έκανε έναν πύργο αποτελεσματικό οχυρό (η θέση, το ύψος, η επιβλητική παρουσία) είναι σήμερα αυτό που τον κάνει αγαπημένο τοπόσημο. Η αρχιτεκτονική της εξουσίας γίνεται, με τον καιρό, αρχιτεκτονική της συλλογικής ταυτότητας.

Η επιλεκτική μνήμη

Το συγκρότημα του Πύργου του Λονδίνου υπήρξε βασιλική κατοικία, φυλακή, οπλοστάσιο και θησαυροφυλάκιο. Ανάμεσα στους κρατουμένους του ήταν η Άννα Μπολέιν, που εκτελέστηκε το 1536, και ο Γκάι Φωκς, που κρατήθηκε εκεί μετά τη Συνωμοσία της Πυρίτιδας το 1605. Η Πύλη των Προδοτών, η υδάτινη είσοδος από τον ποταμό, έχει μείνει στη λαϊκή φαντασία ως το σημείο όπου έφταναν οι καταδικασμένοι.

Αυτές οι ιστορίες επιβίωσαν επειδή αφορούν ανθρώπους στο επίκεντρο της εξουσίας. Για τους υπόλοιπους, τους φυλακισμένους, τους εργάτες, όσους πέθαναν εκεί χωρίς να τους μνημονεύσει κανείς, ξέρουμε πολύ λιγότερα. Ο Βάλτερ Μπένγιαμιν είχε γράψει ότι κάθε μνημείο πολιτισμού είναι ταυτόχρονα και μνημείο βαρβαρότητας. Μπροστά σε ένα επιβλητικό κτίσμα αξίζει λοιπόν να ρωτάμε όχι μόνο ποιος το έχτισε, αλλά και ποιοι έζησαν, δούλεψαν ή υπέφεραν μέσα του.

Σήμερα, η σκοτεινή ιστορία του Πύργου είναι κομμάτι της τουριστικής του ταυτότητας, και δεν είναι καινούργιο φαινόμενο: ήδη η βικτωριανή εποχή γοητευόταν από ιστορίες προδοσίας και βασανιστηρίων, συχνά δραματοποιημένες. Ο όρος dark tourism, που καθιερώθηκε τη δεκαετία του 1990, περιγράφει τις επισκέψεις σε τόπους θανάτου, βίας και τραύματος. Το κρίσιμο ερώτημα είναι πότε μια επίσκεψη μάς βοηθά να καταλάβουμε το παρελθόν και πότε το μετατρέπει σε θέαμα.

Ο δικός μας Πύργος

Στη Θεσσαλονίκη η σχέση είναι πιο καθημερινή. Τον προσπερνάμε, δίνουμε ραντεβού από κάτω του, κοιτάζουμε τη θάλασσα. Στο Λονδίνο, η επίσκεψη στο εσωτερικό του ιστορικού συγκροτήματος προϋποθέτει εισιτήριο και οργανωμένη επίσκεψη. Εδώ ο Πύργος είναι επίσης μουσείο, αλλά ο δημόσιος χώρος γύρω του είναι αναπόσπαστο μέρος της καθημερινής ζωής.

Η ιστορία του, ωστόσο, δεν ήταν πάντοτε τόσο ανώδυνη. Οι πηγές τον αναφέρουν διαδοχικά ως Πύργο του Λέοντος (σε οθωμανική επιγραφή του 1535–36), Πύργο της Καλαμαριάς τον 18ο αιώνα και Πύργο των Γενιτσάρων. Τον 19ο αιώνα έγινε γνωστός και ως Κανλί Κουλέ, ο «Πύργος του Αίματος», ονομασία που συνδέθηκε με τη χρήση του ως φυλακής και τόπου εκτελέσεων.

Από το αίμα στο λευκό

Πώς έγινε Λευκός ένας πύργος που τον έλεγαν του Αίματος; Σύμφωνα με την επίσημη παρουσίαση του μνημείου, το 1883, με διαταγή του σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ Β΄, ο Πύργος ασπρίστηκε και πήρε την ονομασία Λευκός (Μπεγιάζ Κουλέ), διότι η προηγούμενη ονομασία του, «Πύργος του Αίματος», παρέπεμπε στη χρήση του ως φυλακής και τόπου εκτελέσεων.

Παράλληλα, διασώζεται η αφήγηση ότι ένας κρατούμενος ανέλαβε το άσπρισμα με αντάλλαγμα την ελευθερία του. Ο Δήμος Θεσσαλονίκης, στον οδηγό περιπάτων του, τοποθετεί το περιστατικό στο 1890. Η αφήγηση έχει περάσει στην τοπική παράδοση, χωρίς να έχουν εξακριβωθεί όλες οι λεπτομέρειές της.

Η αλλαγή χρώματος δεν άλλαξε το παρελθόν, άλλαξε όμως την εικόνα που θα κληρονομούσαν οι επόμενες γενιές. Και εδώ το Λονδίνο έχει μια απρόσμενη αντιστοιχία: σύμφωνα με τα Historic Royal Palaces, ο White Tower δεν ονομαζόταν έτσι μέχρι το 1240, όταν ο Ερρίκος Γ΄ τον έβαψε λευκό. Οι δύο περιπτώσεις δεν ταυτίζονται, και το κοινό όνομα δεν αποδεικνύει κάποια βαθύτερη σύνδεση. Η σύμπτωση όμως είναι εντυπωσιακή: αν δεχτούμε την επίσημη εκδοχή, και οι δύο πύργοι απέκτησαν τη λευκή τους ταυτότητα με διαταγή της ίδιας της εξουσίας. Το χρώμα, όπως και η αρχιτεκτονική, μπορεί να είναι μέρος της πολιτικής γλώσσας ενός μνημείου.

Ποια ιστορία θυμάται μια πόλη;

Ο Γάλλος ιστορικός Πιερ Νορά μίλησε για «τόπους μνήμης»: χώρους όπου διαφορετικές γενιές επενδύουν νοήματα και συναισθήματα, πέρα από το τι συνέβη εκεί. Ο Λευκός Πύργος είναι τέτοιος τόπος. Για την οθωμανική διοίκηση ήταν μέρος ενός συστήματος ελέγχου, για τους κρατούμενους ήταν τόπος εγκλεισμού, για τους σημερινούς Θεσσαλονικείς σύμβολο της πόλης.

Γι’ αυτό η φράση «ο δικός μας Λευκός Πύργος», όσο φυσική κι αν ακούγεται, κρύβει πολλά. Η Θεσσαλονίκη υπήρξε αιώνες τόπος συνύπαρξης θρησκειών, γλωσσών και κοινοτήτων, με αυτοκρατορίες, πολέμους, διωγμούς και ανταλλαγές πληθυσμών.

Ποιο είναι αυτό το «εμείς»; Οι σημερινοί κάτοικοι; Οι προηγούμενες γενιές; Όλες οι κοινότητες που έζησαν εδώ; Η ερευνήτρια Λόρατζεϊν Σμιθ υποστηρίζει ότι η κληρονομιά δεν είναι μόνο παλιά κτίρια, είναι μια κοινωνική διαδικασία: επιλέγουμε τι θεωρούμε σημαντικό και πώς το ερμηνεύουμε. Προστασία ενός μνημείου σημαίνει λοιπόν και διαρκή διαπραγμάτευση της ιστορίας του. Το μνημείο είναι κοινό, η μνήμη όχι απαραίτητα.

Η καθημερινότητα ως επανοικειοποίηση

Επιστρέφοντας νοερά στον Τάμεση, ξαναβλέπω τον κόσμο στην προκυμαία να απολαμβάνει τον ήλιο με τον Πύργο πίσω του. Η εικόνα δεν χάνει την ομορφιά της επειδή ξέρουμε τι έγινε μέσα στα τείχη. Αντίθετα, η αντίθεση τη δυναμώνει. Συχνά θεωρούμε την καθημερινή χρήση ενός ιστορικού χώρου ένδειξη λήθης. Δεν είναι απαραίτητα. Ένας τόπος που συμβόλιζε τον αποκλεισμό και έγινε χώρος ελεύθερης πρόσβασης μπορεί να σημαίνει ότι η κοινωνία απέκτησε διαφορετική σχέση με το παρελθόν της. Όσοι κάθονται στα παγκάκια γύρω από τον Λευκό Πύργο δεν προσβάλλουν την ιστορία του: είναι μέρος της νέας ζωής του.

Η οικειότητα δεν πρέπει όμως να υποκαθιστά τη γνώση. Άλλο να ζεις ελεύθερα δίπλα σε ένα μνημείο με δύσκολο παρελθόν και άλλο να αγνοείς αυτό το παρελθόν.

Να τον αγαπάμε χωρίς να τον απλοποιούμε

Αυτό που με έκανε να σκεφτώ διαφορετικά τον Λευκό Πύργο ήταν ένας ξένος πύργος. Ένα μνημείο τόσο οικείο που παύουμε να το βλέπουμε: σημείο συνάντησης, φόντο φωτογραφιών, σύμβολο. Η απόσταση μάς αφήνει να ανακαλύψουμε ξανά όσα θεωρούσαμε αυτονόητα.

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν μπορούμε να αγαπάμε τον Λευκό Πύργο γνωρίζοντας τη σκοτεινή ιστορία του, ούτε αν η σημερινή ζωή γύρω του ισοδυναμεί με λήθη. Είναι αν μπορούμε να τον αγαπάμε χωρίς να τον απλοποιούμε: να βλέπουμε στο ίδιο μνημείο ομορφιά και βία, εξουσία και καθημερινότητα, να νιώθουμε ότι μας ανήκει χωρίς να ξεχνάμε ότι ανήκε και σε άλλους. Μια πόλη δεν αποκτά ιστορική συνείδηση όταν εξωραΐζει το παρελθόν της, ούτε όταν μένει αιχμάλωτή του. Την αποκτά όταν αναγνωρίζει τις αντιφάσεις του.

Την επόμενη φορά που θα περάσω μπροστά από τον Λευκό Πύργο, ανάμεσα στους περιπατητές, τους ποδηλάτες και όσους φωτογραφίζονται με φόντο τον Θερμαϊκό, ίσως δω έναν τόπο όπου συνυπάρχουν πολλές ιστορίες. Και θυμηθώ ότι, μερικές φορές, χρειάζεται να ταξιδέψεις μακριά από την πόλη σου για να τη δεις πραγματικά.

Διαβάστε επίσης

Ο θρύλος της Θεσσαλονίκης και η αποξήλωσή τους από τον «Γάλλο Έλγιν» τον Νοέμβριο του 1864
«Ανεπετάσθη η σημαία μας εις την ωραίαν Θεσσαλονίκην»