Θοδωρής Τσομίδης: Το βιβλίο-αποκάλυψη πίσω από ένα «ορφανό» βραβείο

Ο Θεσσαλονικιός συγγραφέας είναι συνεπής αρνητής διακρίσεων και αμετανόητος αναγνώστης

Ήταν μέσα Φεβρουαρίου του 2026 όταν ο Θοδωρής Τσομίδης βρέθηκε στο επίκεντρο της εγχώριας λογοτεχνικής επικαιρότητας για δύο λόγους. Αφενός, με το Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας Πρωτοεμφανιζόμενου Συγγραφέα, το οποίο του απονεμήθηκε για το μυθιστόρημα Η γέννα: Μια ιστορία σε τρεις εποχές. Αφετέρου, με την άρνησή του να το αποδεχτεί. «Κάθε βραβείο πρωτοεμφανιζόμενου εξάλλου είναι ένα πρόωρο βραβείο», σημείωνε στην επιστολή του.

Ακόμη πιο ενδιαφέρον από τη συνεπή του στάση απέναντι στις διακρίσεις (όπως είχε εκφραστεί ήδη από την εποχή που βρέθηκε στη βραχεία λίστα των βραβείων του περιοδικού «Αναγνώστης») αποδείχθηκε το φυτίλι που άναψε την κουβέντα και πυροδότησε τον ντόρο: ένα βιβλίο που σε αφήνει εμβρόντητο, ιδίως στη σκέψη ότι πρόκειται για συγγραφικό ντεμπούτο.

Η γέννα: Μια ιστορία σε τρεις εποχές (εκδ. Πατάκη, 2024), το πολυσυζητημένο λογοτεχνικό ντεμπούτο του Θοδωρή Τσομίδη.

Διαβάζοντας το μυθιστόρημα του Τσομίδη, έρχεσαι αντιμέτωπος με μια γραφή αποφασιστική, αμείλικτη και στοχοπροσηλωμένη, που ισορροπεί θαυμαστά ανάμεσα σε (φαινομενικά) ετερόκλητες ποιότητες.

Η στιλιζαρισμένη πρόζα κάνει παρέα με μια εντυπωσιακή αφηγηματική οικονομία. Η διαύγεια των νοημάτων πάει πακέτο με μικρές λυρικές αστραπές. Ο ρυθμός και το εσωτερικό τέμπο δεν εκλείπουν ποτέ, σε ένα πεζογράφημα με εμφανή και εμφατική μουσική χροιά.

Την ίδια στιγμή, η γλώσσα του είναι ασυνεχής και ελλειπτική, αλλά και συμπαγής και συμπυκνωμένη: σαν ένα ποίημα που απλώνεται στον καμβά ενός μυθιστορήματος. «Η γλώσσα αυτή μου φανερώθηκε ως η μόνη φωνή στην οποία θα μπορούσα να αφηγηθώ την ιστορία μου», εξηγεί.

«Μια γλώσσα διαφορετική από εκείνη της καθημερινής ομιλίας, χωρίς αυτό να την καθιστά λιγότερο πηγαία. Αφότου μου αποκαλύφθηκε, βέβαια, χρειάστηκε να την κατεργαστώ, να δουλέψω πολύ πάνω της». Ωστόσο, δεν νιώθει δεσμευμένος από το ύφος του πρώτου του βιβλίου ως προς τα μελλοντικά του εγχειρήματα, αφού «κάθε ιστορία ζητάει διαφορετική ατμόσφαιρα και ύφος».

Η υφολογική προσέγγιση του συγγραφέα αποτυπώνει μια βαθιά πειθαρχία απέναντι στα κελεύσματα της γλώσσας. Κατά τη δική μου ανάγνωση, η μεταφραστική του εμπειρία –από Φραντς Κάφκα μέχρι Άλμπερτ Σβάιτσερ και τις προκηρύξεις της γερμανικής αντιναζιστικής οργάνωσης «Λευκό Ρόδο»– ίσως έπαιξε ρόλο.

Από την πλευρά του, πιστοποιεί πως η μετάφραση τον ώθησε να υιοθετήσει μια διαφορετική ματιά από εκείνη του απλού αναγνώστη. «Με υποχρέωσε να σταθμίσω την καταλληλότητα εκφραστικών επιλογών, να δουλέψω τη γλώσσα μου, να εξετάσω τον ρυθμό του κειμένου, λεπτομέρειες στη στίξη του. Ζητήματα, δηλαδή, που με απασχολούν και στο δικό μου γράψιμο».

Ο Θοδωρής Τσοµίδης γεννήθηκε το 1994 στη Θεσσαλονίκη. Έχει µεταφράσει έργα των Φραντς Κάφκα, Όσκαρ Ουάιλντ, Αλβέρτου Σβάιτσερ, Έντµουντ Μορέλ, καθώς και τις προκηρύξεις της οργάνωσης Λευκό Ρόδο. Σπούδασε Nοµικά. Διδάσκει Δίκαιο Ανθρωπίνων Δικαιωµάτων στη Νοµική Σχολή του Λάιντεν της Ολλανδίας. Η Γέννα (Εκδ. Πατάκη, 2024) είναι το πρώτο του βιβλίο.

Ο Θοδωρής Τσομίδης θεωρεί πως κάθε ιστορία απαιτεί τη δική της γλώσσα, ατμόσφαιρα και ύφος.
Το φάντασμα του Έζρα Πάουντ

Η τραγική φιγούρα του Έζρα Πάουντ πλανιέται πάνω από τη Γέννα: από το όνομα του κεντρικού ήρωα μέχρι τις παραλληλίες σε χρονολογίες και τοποθεσίες. Πώς λειτουργεί η παραπομπή σε μία από τις πλέον αμφιλεγόμενες προσωπικότητες του πολιτισμού του 20ού αιώνα; Τι αποτύπωμα αφήνει η συνειδητοποίηση ότι ένα εκτυφλωτικό μυαλό αφέθηκε να γοητευτεί από το πιο βαθύ έρεβος;

«Ο Πάουντ έψαξε τη συμφορά του και τη βρήκε στον φασισμό. Τον υποστήριξε πρωτίστως ως έκφραση ενός μένους για τον “κακοφτιαγμένο πολιτισμό” (botched civilization) που δημιούργησε το απέραντο σφαγείο του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Στην πορεία βρέθηκε να εξυμνεί τσαρλατάνους και αιμοσταγείς δικτάτορες όπως ο Μουσολίνι και ο Χίτλερ».

Σύμφωνα με τον ίδιο πάντως, το στοιχείο που καθιστά ακόμη πιο σπαρακτική την περίπτωση του Πάουντ είναι η τελική συντριβή της αυτογνωσίας. «Μετά την επαίσχυντη στράτευση, για την οποία τιμωρήθηκε σκληρά, διακρίνουμε αιφνίδια στα τελευταία του ποιήματα μια κατασταλαγμένη γλυκύτητα και μια πικρή επίγνωση για την αποτυχία του τόσο στη ζωή όσο και στην τέχνη. Και πού καταλήγει όλη αυτή η διαδρομή; Σε μια βιβλική, μακρά και απροσπέλαστη σιωπή».

Στην πορεία της κουβέντας, αναρωτιέμαι αν περιπτώσεις σαν του Πάουντ δρουν ως υπενθύμιση για το ασθενές, μολονότι χιλιοτραγουδισμένο, οχυρό της τέχνης απέναντι στην αποκτήνωση. Ο Θοδωρής Τσομίδης δηλώνει απερίφραστα πως καμία καλλιέργεια, διάνοια ή ιδιότητα δεν αποτελεί εχέγγυο σοφίας ή ηθικής συγκρότησης.

Η καλλιέργεια και η καλλιτεχνική ιδιότητα δεν αποτελούν, κατά τον Θοδωρή Τσομίδη, εγγύηση ηθικής συγκρότησης.

«Παρότι συχνά αρέσκονται να ποζάρουν ως ξεχωριστοί και πεφωτισμένοι, οι καλλιτέχνες δεν διαθέτουν απαραίτητα ορθότερα κριτήρια από τον μέσο άνθρωπο. Πολλοί υπήρξαν απολογητές και αβανταδόροι φρικτών εξουσιών. Το βλέπουμε μέχρι και σήμερα».

Το πένθος ως «πράξη τέλεια»

Στον πυρήνα του βιβλίου συναντά κανείς ένα πένθος απέθαντο και μεταδιδόμενο, που κυοφορείται ξανά και ξανά μέσα από τρεις γέννες, διαρθρωμένες σε τρία διακριτά κεφάλαια.

Στην προμετωπίδα του δεύτερου μέρους, ο συγγραφέας παραλλάσσει έναν στίχο του Πάουντ, μιλώντας για το πένθος ως «πράξη τέλεια» — μια εγγενής αντίφαση για ένα συναίσθημα από τη φύση του ατελές.

Ο Τσομίδης εξηγεί ότι τον απασχόλησε ιδιαίτερα η διάρκεια συναισθημάτων όπως το πένθος, που είναι καταδικασμένο να μένει λειψό και ανολοκλήρωτο. «Μετά την αρχική του εκδήλωση το πένθος δεν εξαφανίζεται, αλλά υφέρπει και κυλάει κάτω από το δέρμα. Βλέπουμε και στο βιβλίο πως αντί να εκτονώνεται, διαρκώς συσσωρεύεται, πυροδοτώντας αναπάντεχες επιπλοκές και εκρήξεις».

Στη Γέννα, το πένθος δεν εξαφανίζεται· παραμένει υπόγειο, συσσωρεύεται και επιστρέφει.

Στο δεύτερο κεφάλαιο του βιβλίου, στο ευφορικό Παρίσι του Μεσοπολέμου, οι δύο εραστές, ο Έζρα και η Σελέστε, σχεδόν αρνούνται να γραπώσουν μια ευτυχία που μοιάζει να τους ανήκει και να τους αξίζει. Στο τρίτο και καταληκτικό μέρος, στην Ιταλία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου που θυμίζει ημέρες Αποκάλυψης και Αρμαγεδδώνα, η συλλογική τραγωδία της ανθρωπότητας γίνεται και δική τους.

Στο μυαλό μου, η μοίρα των δύο εραστών και το πένθος που την ορίζει δεν μπορούν να νοηθούν ξέχωρα από τα σφαγεία και τις θηριωδίες των δύο Παγκοσμίων Πολέμων: αρχικά ως επώδυνη μνήμη και έπειτα ως οιωνός για την επάνοδο του ολέθρου. «Πράγματι, μια υπόγεια ταραχή δονεί τις χαρούμενες στιγμές των πρωταγωνιστών, δύο ανθρώπων ραγισμένων», επιβεβαιώνει ο συγγραφέας.

«Η αφήγηση είναι βέβαια ελλειπτική, χωρίς πολλές λεπτομέρειες για τις ζωές τους. Παρ’ όλα αυτά, έστω και πλαγίως, στο τρίτο μέρος του βιβλίου βλέπουμε πως τα δραματικά γεγονότα έχουν αντίκτυπο και σε εκείνους. Θα ήταν εύλογο λοιπόν να υποθέσουμε πως η φρίκη που προηγείται και προοιωνίζεται επιδρά στον ψυχισμό και στη μοίρα τους».

Ο συγγραφέας που παραμένει αναγνώστης

Στην πολυδιαβασμένη επιστολή μέσα από την οποία γνωστοποίησε την άρνησή του να αποδεχτεί το Βραβείο Πρωτοεμφανιζόμενου Συγγραφέα, ο Τσομίδης μεταφέρει ταπεινά το κέντρο βάρους στον αληθινό πρωταγωνιστή της λογοτεχνικής εμπειρίας: το ίδιο το αναγνωστικό κοινό.

Αλήθεια, πόσο δύσκολο είναι για έναν/μια συγγραφέα να κρατήσει ζωντανή τη φλόγα του αναγνώστη;

Ο συγγραφέας επισημαίνει πως αναγνώστες και συγγραφείς αναζητούν τελικά το ίδιο πράγμα: να παρασυρθούν και να μαγευτούν από μια ιστορία, να δουν μέσα της κάτι από τους φόβους, καημούς και πόθους τους. Επιπλέον, υπογραμμίζει πως γραφή και ανάγνωση συνιστούν διαδικασίες εξίσου μοναχικές, οι οποίες απαιτούν εφάμιλλη συγκινησιακή ετοιμότητα.

Όσο για τον ίδιο, δηλώνει πρωτίστως αναγνώστης, παρότι παραδέχεται πως το γράψιμο ενίοτε «μολύνει» την ανάγνωση.

«Πολλές φορές με πιάνω να διαβάζω με πιο τεχνικό βλέμμα: τι συνέβη σε αφηγηματικό επίπεδο, πώς εξελίχθηκε ένας χαρακτήρας, τι μου αρέσει στη γλώσσα. Γίνομαι δηλαδή ένας πιο υποψιασμένος αναγνώστης που δένεται στο κατάρτι της λογικής μελέτης του κειμένου αντί να αφεθεί στη μουσική της ιστορίας».

Διαβάστε επίσης

Ο Στέφανος Τσιτσόπουλος αφηγείται, ο Θανάσης Γεωργίου επιστρατεύει χαρτί και ψαλίδι, και μαζί φτιάχνουν ένα αξέχαστο καλειδοσκόπιο της πόλης
Ένας χρόνος χωρίς τον «Νιόνιο» και η ιστορία πίσω από έναν εμβληματικό στίχο
Επιστολές, βιβλία με αφιερώσεις, δίσκοι ρεμπέτικου και 137 κλειστά ημερολόγια: περιήγηση στο προσωπικό αρχείο του ποιητή