Το φαινόμενο της Ομάδας «Παλιές Φωτογραφίες της Θεσσαλονίκης»
Πώς μια ομάδα εραστών της ιστορίας ζωντανεύει το παρελθόν της πόλης με σπάνια φωτογραφικά ντοκουμέντα
- Νατάσα Καραθάνου
- Αλέξανδρος Αβραμίδης
- 27/7/2025
Είναι εξερευνητές του παρελθόντος της Θεσσαλονίκης, που βουτούν σε ηλεκτρονικά αρχεία, διαδικτυακές δημοπρασίες και ψηφιοποιημένες εκδόσεις, ανασύροντας φωτογραφίες που ελάχιστα μάτια έχουν δει. Το σημαντικότερο, ταυτοποιούν σημεία και τοπόσημα μιας πόλης που έχει αλλάξει ριζικά.
Η Ομάδα «Παλιές Φωτογραφίες της Θεσσαλονίκης» δημιουργήθηκε το 2008 με σκοπό την ανάδειξη της αρχιτεκτονικής και της πολυπολιτισμικότητας της πόλης, πριν από το νέο κύμα αστικής ανάπτυξης της δεκαετίας του 1980.
Σήμερα διατηρεί τη μεγαλύτερη οργανωμένη συλλογή παλαιών φωτογραφιών της Θεσσαλονίκης με περισσότερες από 50.000 φωτογραφίες στο αρχείο της, ενώ αριθμεί περισσότερα από 130.000 μέλη στη σελίδα της στο Facebook. Η ομάδα εστιάζει στην εικόνα της πόλης μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1970 και τις αρχές της δεκαετίας του 1980.
«Θέλουμε να αφήσουμε κι εμείς το σημάδι μας στην πόλη σαν πολιτιστική κληρονομιά» λέει ο Γιάννης Σιδηρόπουλος, εκ των διαχειριστών της ομάδας.
Συναντήσαμε τέσσερις από τους διαχειριστές της ομάδας: τη Δήμη Τζιβοπούλου, τον Αλέξη Αθάνατο, τον Γιάννη Σιδηρόπουλο και τον Θανάση Νικόπουλο. Μας εξήγησαν ότι τους κινητοποιεί η αγάπη τους να γνωρίσουν την πόλη στην οποία ζουν, ανακαλύπτοντας άγνωστες γωνιές και σημεία της. Γι’ αυτούς, που δεν είναι επαγγελματίες ιστορικοί ή αρχαιολόγοι αλλά απλοί λάτρεις της ιστορίας, ολόκληρη η Θεσσαλονίκη μετατρέπεται σε μουσείο, ξεδιπλώνοντας άγνωστες ιστορίες μέσα από τις φωτογραφίες.
Έχουν μάλιστα μοιράσει τους ρόλους: ο Θανάσης έχει εγκυκλοπαιδικές γνώσεις και, ως ζωγράφος, θυμάται και ταυτοποιεί ευκολότερα τοποθεσίες. Ο Γιάννης, λογιστής στο επάγγελμα, αναζητά στο διαδίκτυο και εντοπίζει φωτογραφίες σε διαδικτυακές δημοπρασίες και ψηφιακά αρχεία. Η Δήμη βοηθά στον συντονισμό και τη διασύνδεση της ομάδας, ενώ ο Αλέξης, ο οποίος είναι πολιτικός μηχανικός, διαθέτει μια ψηφιακή βιβλιοθήκη με περισσότερους από 4.000 τίτλους βιβλίων σε διάφορες γλώσσες με αναφορές στη Θεσσαλονίκη: «Σε αυτά η Θεσσαλονίκη έχει τουλάχιστον 50 ονομασίες όπως Salonik, Salonich, Salonicchi, Salnik, Salonicchio» λέει ο Αλέξης.
Πάταγο είχε προκαλέσει το 2017 η σελίδα της ομάδας, όταν ανάρτησε μια φωτογραφία από τα Εθνικά Αρχεία της Ουγγαρίας, στην οποία απεικονιζόταν η Θεσσαλονίκη πίσω από τα παραθαλάσσια τείχη της. Η ακριβής ημερομηνία του σπάνιου αυτού ντοκουμέντου δεν είναι γνωστή, όμως η Θεσσαλονίκη απεικονίζεται με εκπληκτική καθαρότητα, πριν από την κατεδάφιση των τειχών της το 1867.
«Έδειξε μια Θεσσαλονίκη που δεν πίστευαν πολλοί ότι υπήρξε» λέει ο Γιάννης Σιδηρόπουλος για τον αντίκτυπο που προκάλεσε η δημοσίευση της συγκεκριμένης φωτογραφίας.
Οι παλαιότερες απεικονίσεις της πόλης στην κατοχή της ομάδας είναι δύο φωτογραφίες από την εκκλησία της Αγίας Σοφίας (Βασιλική Συλλογή της Αγγλίας), οι οποίες αγοράστηκαν από τον πρίγκιπα Άλφρεντ κατά το ταξίδι του στην Ελλάδα τον Οκτώβριο του 1859.
Οι δύο παλαιότερες μέχρι στιγμής απεικονίσεις της πόλης, από την εκκλησία της Αγίας Σοφίας. Η λήψη τους τοποθετείται στα 1859. Πηγή: πφΘ.
Το 1863 εκτιμάται η χρονολογία φωτογραφίας με το Πρόπυλο της εκκλησίας των Δώδεκα Αποστόλων, στην οδό Παπαρρηγοπούλου. Η αναγνώριση της τοποθεσίας έγινε από τον μαντρότοιχο, που εικονίζεται σε μια μεταγενέστερη φωτογραφία μισό αιώνα αργότερα. Σύμφωνα με τον Θανάση Νικόπουλο, που την ταυτοποίησε, «οι μαντρότοιχοι αλλάζουν πιο δύσκολα από τα ίδια τα σπίτια».
Από τα κάγκελα διπλής πολυκατοικίας στη Λεωφόρο Στρατού ταυτοποιήθηκε και μια άλλη φωτογραφία. Τα κάγκελα τις περασμένες δεκαετίες ήταν χειροποίητα, όχι βιομηχανικά, και αποτελούσαν τη «σφραγίδα» κάθε οικήματος.
Στην περίοδο μέχρι το 1926, από τον Λευκό Πύργο μέχρι τον Βαρδάρη, δέσποζαν χαμηλά κτίρια και μιναρέδες που λειτουργούν ως «μπούσουλας» για την ταυτοποίηση.
Από την περίοδο του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου υπάρχουν αρχεία από ξένους δημοσιογράφους και φωτογράφους, γιατρούς και νοσηλευτικό προσωπικό, ενώ μετά το 1915 πολλά ντοκουμέντα προέρχονται από στρατιώτες της Γαλλικής Στρατιάς της Ανατολής. Η δυσκολία εδώ έγκειται στις γυάλινες πλάκες των φωτογραφιών, καθώς οι ερευνητές πρέπει να εντοπίσουν τη σωστή πλευρά εκτύπωσης και τον προσανατολισμό.
Κατά τον μεσοπόλεμο κυκλοφορούν πλέον πολλές κάρτες, κυρίως από τον Γεώργιο Λυκίδη, ενώ πολλά είναι τα τεκμήρια από τους Γερμανούς κατακτητές την περίοδο της Κατοχής. Τις επόμενες δεκαετίες πολλοί είναι πλέον όσοι διαθέτουν δική τους φωτογραφική μηχανή και απαθανατίζουν την πόλη που, ειδικά μετά το 1960, αλλάζει ριζικά.
Οι διαχειριστές είναι ιδιαίτερα αυστηροί στην πολιτική τους για τα σχόλια που αναρτώνται στην ομάδα, διαγράφοντας όσα παρεκκλίνουν από τη θεματολογία και ιδιαιτέρως εκείνα που κρίνονται υβριστικά, προσβλητικά, με ρατσιστικό, εθνικιστικό, προκλητικό ή χυδαίο περιεχόμενο. «Δεν τολμάμε», όπως μας λένε, «να βάλουμε φωτογραφίες από την Οθωμανική Περίοδο λόγω των υβριστικών σχολίων που δεχόμαστε, τα οποία και διαγράφονται, ή φωτογραφίες από τη γερμανική Κατοχή».
Πολλοί είναι αυτοί που ανοίγουν τα οικογενειακά τους άλμπουμ και ζητούν βοήθεια ώστε να καταλάβουν τα μέρη που έχουν τραβηχτεί οι φωτογραφίες τους. Ελάχιστοι είναι οι συλλέκτες που ζητούν να αναρτηθούν φωτογραφίες από τα αρχεία τους, και έτσι οι διαχειριστές αναζητούν το υλικό τους σε άλλες πηγές. Σύμμαχός τους στην ταυτοποίηση τα τελευταία χρόνια είναι και τα γεωεντοπιστικά εργαλεία.
Ο Βλάσης Βλασίδης, καθηγητής στο Τμήμα Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, παρακολουθεί την ομάδα και συχνά αφήνει τα δικά του σχόλια. Λέει ότι είναι σημαντικό ότι δεν δέχονται άκριτα τις λεζάντες των φωτογραφιών και λειτουργούν με αξιοπιστία. προκειμένου να εξακριβώσουν τι δείχνουν. «Δεν προσπαθούν να γράψουν ιστορία, καταγραφή και ταυτοποίηση κάνουν. Και το κάνουν πολύ καλά».
Η ομάδα, στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων της δημιουργεί βίντεο, διοργανώνει εκθέσεις και εκπαιδευτικές εκδηλώσεις και αποτελεί πηγή αναζήτησης υλικού και πληροφοριών από ερευνητές.
Ως ακάματοι σκαπανείς της ιστορίας της Θεσσαλονίκης, οι διαχειριστές αισθάνονται ικανοποίηση όταν ανακαλύπτουν έναν κρυμμένο θησαυρό-μια εικόνα «θαμμένη» σε ένα αρχείο. Θυσιάζουν προσωπικό τους χρόνο για την ταυτοποίηση και η χαρά τους είναι εύλογα μεγάλη όταν υπάρχει αυτή η τεράστια ανταπόκριση από τον κόσμο.
Info:
- Στη διαχειριστική ομάδα ανήκουν και οι Γιώτα Ησαϊάδου, Μαρία Φιλιππίδου, Βύρων Παπαδόπουλος, Γιάννης Μανιός και Ζαχαρίας Σεμερτζίδης.
- Το κανάλι της ομάδας στο Youtube με βίντεο από τις δραστηριότητές και τις περιηγήσεις που οργανώνει
Διαβάστε επίσης
- Κωστής Κοτσώνης
- Μίρκα Κάρρα
- Κώστας Δ. Μπλιάτκας
- Χρίστος Ζαφείρης
