Stereosis: ο υπόγειος ναός της φωτογραφικής βραδύτητας

Είκοσι χρόνια τώρα διδάσκει πώς να κοιτάζουμε τον κόσμο πιο προσεκτικά

Ήταν Σεπτέμβρης του 2018 όταν κατέβηκα για πρώτη φορά τα 21 σκαλοπάτια της φωτογραφικής σχολής Stereosis. Ήταν η πρώτη συνάντηση του Photo I, του εισαγωγικού σεμιναριακού κύκλου. Θυμάμαι έναν άγνωστο κύριο να μιλάει με τα πιο γλυκά λόγια για τη φωτογραφία. Αναφερόταν σε αυτήν με απίστευτο σεβασμό, με την αυτοπεποίθηση και τον ζήλο ενός αρχιερέα σε μια τελετή μύησης.

Τον θυμάμαι να λέει πως όλα συμβαίνουν μέσα σε μια στιγμή: αν προσθέταμε τον χρόνο έκθεσης όλων των σπουδαίων εικόνων ενός φωτογράφου, ίσως να μην ξεπερνούσε το ένα δευτερόλεπτο. Κάθε φωτογραφία αποτυπώνει ένα ελάχιστο κλάσμα του χρόνου — συχνά μόλις 1/125 του δευτερολέπτου.

Αυτός ο άγνωστος κύριος ήταν ο Κοσμάς Παυλίδης, ένας από τους τέσσερις ιδρυτές της φωτογραφικής σχολής Stereosis. Μαζί με τον Εμμανουήλ Παπαδόπουλο, τον Άγγελο Ζυμάρα και τον Πασχάλη Τσεϊνέ έκαναν το 2004 το απονενοημένο διάβημα και άνοιξαν μια φωτογραφική σχολή στη Θεσσαλονίκη.

Ήταν μια απόφαση που δεν υπαγορεύτηκε από την αγορά ούτε από κάποια βεβαιότητα επιτυχίας, αλλά από την ανάγκη τους να δημιουργήσουν έναν χώρο όπου η φωτογραφία θα αντιμετωπιζόταν ως τέχνη και όχι απλώς ως τεχνική.

«Έχω μεγάλη αγάπη για τη Θεσσαλονίκη και πιστεύω ότι είναι μια πόλη με τεράστιες δημιουργικές δυνατότητες», μου λέει ο Κοσμάς. «Είναι αλήθεια ότι πολλές φορές έχεις την αίσθηση πως η πόλη αφήνεται λίγο μόνη της από τις επίσημες δομές και ότι ο πολιτισμός δεν στηρίζεται όσο θα έπρεπε. Παρ’ όλα αυτά, αυτό που με κάνει αισιόδοξο είναι ότι η Θεσσαλονίκη συνεχίζει να παράγει πολιτισμό κυρίως χάρη στους ανθρώπους της».

Ίσως αυτή να είναι και η ιστορία της Stereosis. Όχι ενός ακόμη εκπαιδευτικού χώρου, αλλά ενός μικρού πυρήνα που επί περισσότερα από είκοσι χρόνια επιμένει πως η δημιουργική έκφραση αξίζει τον χρόνο, την αφοσίωση και την υπομονή που απαιτεί. Σε μια πόλη που συχνά μοιάζει να στηρίζεται περισσότερο στις πρωτοβουλίες των ανθρώπων της παρά στους θεσμούς της, η Stereosis αποτελεί μία από εκείνες τις αθόρυβες σταθερές που συνεχίζουν να παράγουν πολιτισμό.

Πίσω στο 2018, σε ένα από τα πρώτα μαθήματα, πριν καν λουστούμε από τα γοητευτικά κόκκινα φώτα του σκοτεινού θαλάμου, ο Κοσμάς μάς μιλούσε για το έργο διαφόρων εμβληματικών φωτογράφων. Ντάιντο Μοριγιάμα, Σάλι Μαν, Αντουάν Ντ’Αγκατά, Νταϊάν Άρμπους, Ουίλιαμ Έγκλεστον, Λι Μίλερ, Κρίστερ Στρόμχολμ και δεκάδες άλλοι: βυθιζόμουν όλο και πιο βαθιά σ’ έναν υπέροχο κόσμο, ανακαλύπτοντας στα έργα αγνώστων σκοτεινές μαρμαρυγές μιας ιδιοφυΐας. Ένας εξ αυτών ήταν ο Ούγγρος Αντρέ Κερτέζ, ο μέγας γεωμέτρης της φωτογραφίας, ο οποίος κατάφερε με μια κομψή μινιμαλιστική αισθητική να μορφοποιήσει τη φασαρία του κόσμου.

Σε εκείνο το σημείο, ο Κοσμάς με έπιασε απροετοίμαστο: «Είναι οι Pink Floyd της φωτογραφίας», είπε. «Αρέσει σε αυτούς που ξέρουν, αρέσει και σε αυτούς που δεν ξέρουν». Εκείνη τη στιγμή ήξερα δίχως δεύτερη σκέψη πως βρίσκομαι στο σωστό μέρος.

Λίγες ημέρες αργότερα μπήκαμε επιτέλους στον σκοτεινό θάλαμο. Ως ψηφιακός αυτόχθονας και παιδί των 90s, το δωμάτιο αυτό και την πλούσια συμβολική του αξία τα γνώριζα μονάχα μέσα από διηγήσεις. Η επέλαση της ψηφιακής εποχής έχει επιφέρει μια τέτοια ευκολία στον τρόπο με τον οποίο παράγουμε και καταναλώνουμε εικόνες, που η επιλογή του σκοτεινού θαλάμου μπορεί να χαρακτηριστεί από κάποιους οριακά νοσταλγική.

Για τον Κοσμά, όμως, η επιλογή αυτή είναι βαθιά παιδαγωγική: «Στον σκοτεινό θάλαμο ο μαθητής αναγκάζεται να επιβραδύνει. Κάθε καρέ έχει σημασία, κάθε απόφαση μετράει και η φωτογραφία αποκτά ξανά βάρος και αξία. Δεν έχει απέναντί του εκατοντάδες αρχεία αποθηκευμένα σε έναν σκληρό δίσκο, αλλά πραγματικές εκτυπώσεις που μπορεί να κρατήσει στα χέρια του, να παρατηρήσει και να αξιολογήσει. Αυτή η υλικότητα αλλάζει τη σχέση του με την ίδια του τη δουλειά».

Όταν μπήκα στον σκοτεινό θάλαμο κατάλαβα και από πού δανείζεται το όνομά της η σχολή: η στερέωση είναι ένα από τα μπάνια που κάνει το φιλμ μέσα στο σκοτάδι. Το χημικό της εμφάνισης φέρνει την εικόνα στον υλικό κόσμο και η στερέωση την αγκιστρώνει εκεί, για να μην αλλοιωθεί από το καταστρεπτικό φως. Η διαδικασία αυτή μοιάζει να περιγράφει και κάτι ευρύτερο. Αν η φωτογραφία είναι μια προσπάθεια να συγκρατήσουμε τον κόσμο πριν χαθεί, τότε η δημιουργική εκπαίδευση είναι μια προσπάθεια να στερεώσουμε τον τρόπο με τον οποίο τον κοιτάζουμε.

Η φωτογραφία αλλάζει σήμερα ταχύτερα από ποτέ. Ο Κοσμάς σχολιάζει πως έχει αλλάξει περισσότερο τα τελευταία είκοσι χρόνια απ’ ό,τι ίσως σε ολόκληρο τον προηγούμενο αιώνα. Η ευκολία με την οποία παράγονται εικόνες είναι εντυπωσιακή και επιτρέπει στον καθένα να εκφραστεί.

Ταυτόχρονα, όμως, γεννά ένα παράδοξο: ζούμε την εποχή της μεγαλύτερης δημοφιλίας του μέσου και συγχρόνως της μεγαλύτερης απαξίωσης της εικόνας. «Οι εικόνες περνούν μπροστά από τα μάτια μας μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, χωρίς χρόνο για πραγματική παρατήρηση ή σκέψη. Με προβληματίζει η ταχύτητα με την οποία τις καταναλώνουμε και τις ξεχνάμε. Κινδυνεύουμε έτσι να χάσουμε τη βαθύτερη δύναμη της φωτογραφίας, που δεν είναι απλώς να τραβάει την προσοχή μας, αλλά να μας κάνει να σταματήσουμε, να παρατηρήσουμε και να αναρωτηθούμε».

Ίσως γι’ αυτό χώροι όπως η Stereosis παραμένουν τόσο επίκαιροι. Όχι επειδή αντιστέκονται πεισματικά στην τεχνολογία ή νοσταλγούν μια άλλη εποχή, αλλά επειδή υπερασπίζονται κάτι που γίνεται ολοένα πιο σπάνιο: τον χρόνο που απαιτεί κάθε δημιουργική πράξη. Σε μια καθημερινότητα όπου η εικόνα παράγεται και καταναλώνεται με ξέφρενους ρυθμούς, η φωτογραφία εξακολουθεί να λειτουργεί ως άσκηση παρατήρησης: ένας τρόπος να οργανώσεις το χάος, να βάλεις τάξη στην εμπειρία, να καταλάβεις λίγο καλύτερα τον κόσμο και, τελικά, τον εαυτό σου.

Ύστερα από είκοσι και πλέον χρόνια λειτουργίας, αμέτρητοι άνθρωποι έχουν κατέβει τα ίδια 21 σκαλοπάτια. Άνθρωποι διαφορετικών ηλικιών, επαγγελμάτων και αφετηριών, που βρέθηκαν εκεί όχι απαραίτητα για να γίνουν φωτογράφοι, αλλά επειδή αναζητούσαν έναν τρόπο να εκφραστούν δημιουργικά. Κάποιοι βραβεύτηκαν, άλλοι συμμετείχαν σε μεγάλα φωτογραφικά φεστιβάλ, όλοι όμως μοιράστηκαν την ίδια διαδικασία: έμαθαν να κοιτάζουν λίγο πιο προσεκτικά. Για τον Κοσμά, αυτή είναι και η μεγαλύτερη περηφάνια της Stereosis: «Βάλαμε κι εμείς το δικό μας λιθαράκι στη διάδοση της δημιουργικής φωτογραφίας και, κυρίως, καταφέραμε να μεταδώσουμε σε πολλούς την αγάπη μας γι’ αυτή».

Ποια είναι τελικά η χρησιμότητα της δημιουργικής φωτογραφίας; Η ιαπωνική έκφραση mono no aware, η οποία περιφραστικά μπορεί να αποδοθεί ως η γλυκόπικρη αίσθηση της παροδικότητας της ζωής, ίσως μπορεί να την περιγράψει. Η ομορφιά κρατάει μονάχα για μια στιγμή κι ύστερα χάνεται για πάντα. Η φωτογραφία δεν μπορεί να νικήσει τον χρόνο· μπορεί όμως να μας μάθει να τον προσέχουμε.

Και ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο που προσφέρει σήμερα η Stereosis. Για περισσότερα από είκοσι χρόνια, σε ένα υπόγειο της Θεσσαλονίκης, άνθρωποι συνεχίζουν να κατεβαίνουν 21 σκαλοπάτια όχι μόνο για να μάθουν να χειρίζονται μια φωτογραφική μηχανή, αλλά για να ανακαλύψουν έναν διαφορετικό τρόπο να κοιτάζουν τον κόσμο. Σε μια εποχή που όλα επιταχύνονται, αυτό μοιάζει περισσότερο με στάση ζωής παρά με μάθημα φωτογραφίας.

#TAGS

Πολιτισμός Τέχνες Φωτογραφία