Στα Λαδάδικα, μια τέχνη που δεν κινδυνεύει από κανένα ΑΙ
Καλλιτεχνικό Βιβλιοδετείο: Η τρίτη γενιά συνεχίζει μια παράδοση 75 ετών
- Μίρκα Κάρρα
- Αλέξανδρος Αβραμίδης
- 10/2/2026
Την ώρα που η τεχνητή νοημοσύνη γράφει κείμενα, σχεδιάζει εξώφυλλα και παράγει εικόνες σε δευτερόλεπτα, στα Λαδάδικα, ανάμεσα σε στενά σοκάκια που μυρίζουν ιστορία, το Βιβλιοδετείο Καλλιτεχνικό Λειβαδιώτη συνεχίζει με πάθος μια χειρωνακτική τέχνη που σπανίζει πια.
Ο Νίκος Λειβαδιώτης κατεβάζει επιδέξια το μοχλό ενός κοπτικού μηχανήματος κόβοντας κομμάτια δέρματος για να φτιάξει το εξώφυλλο ενός βιβλίου. Τρίτη γενιά βιβλιοδετών, ο Νίκος Λειβαδιώτης και η Ράνια Καμπουράκη συνεχίζουν από το 1951 μια τέχνη που δύσκολα ψηφιοποιείται. Ό,τι βιβλίο υπάρχει στο εργαστήριο είναι ένα μικρό έργο τέχνης.
«Ο πατέρας μου έμαθε την τέχνη από τον νονό μου όταν ήρθε στη Θεσσαλονίκη το 1954 από τα Πετροκέρασα».
Ο πατέρας του Νίκου και δεύτερη γενιά βιβλιοδετών, Παναγιώτης Λειβαδιώτης, επί το έργον. Πηγαίνει ακόμα τα πρωινά στο βιβλιοδετείο.
Ο ίδιος μεγάλωσε μέσα στο εργαστήριο. Αν και ξεκίνησε επαγγελματικά αλλού, επέστρεψε τελικά στην οικογενειακή τέχνη, μαζί με τη συζυγό του Ράνια. Το βιβλιοδετείο στεγαζόταν παλαιότερα στη συμβολή Κατούνη και Μητροπόλεως· σήμερα συνεχίζει λίγα μέτρα πιο πέρα, με την ίδια φιλοσοφία.
Σε αντίθεση με τη μαζική παραγωγή, όπου τα βιβλία παράγονται σε μεγάλες ποσότητες και με προκαθορισμένες αναλογίες, εδώ κάθε έργο δημιουργείται σε μικρές σειρές (μέχρι περίπου 300 αντίτυπα) ή κατά παραγγελία, δίνοντας έμφαση στον όγκο, τη μορφή και την αισθητική κάθε βιβλίου.
Παλαιότερα, τα βιβλιοδετεία της Θεσσαλονίκης βρίσκονταν κυρίως σε υπόγεια γύρω από τα Δικαστήρια. Εξυπηρετούσαν δικηγόρους που αγόραζαν νομικά περιοδικά και, στο τέλος κάθε χρονιάς, τα έδεναν σε βαρείς, σκληρόδετους, δερματόδετους τόμους για να ανατρέχουν στη νομολογία.
Η ψηφιοποίηση των νομικών βάσεων δεδομένων εξαφάνισε σχεδόν ολοκληρωτικά αυτή την ανάγκη. Πολλά βιβλιοδετεία έκλεισαν. Η οικογένεια Λειβαδιώτη, όμως, αντί να μείνει στη νοσταλγία, επέλεξε να ανοίξει τον κύκλο και να επανασυστήσει τη βιβλιοδεσία σε μια νέα γενιά.
«Λειτουργούν ακόμα τρία-τέσσερα βιβλιοδετεία στην πόλη. Υπάρχουν νέοι που έρχονται για να δέσουν το διδακτορικό τους ή καλλιτέχνες για μια πιο ιδιαίτερη πλέξη ενός καλλιτεχνικού λευκώματος», λέει ο Νίκος.
Στο TikTok, το hashtag #bookbinding έχει αποκτήσει τεράστια δημοτικότητα, με πάνω από 110 εκατομμύρια αναρτήσεις και δισεκατομμύρια προβολές από τις αρχές του 2025. Η χειροποίητη βιβλιοδεσία θεωρείται ένα θεραπευτικό, «αργό» χόμπι που επιτρέπει στους ανθρώπους να αποσυνδεθούν από τις οθόνες.
Ο καλλιτεχνικός σχεδιασμός της ράχης και του εξωφύλλου, η χρήση παραδοσιακών τεχνικών ραφής (κοπτική, long stitch, γαλλική), υλικά όπως δέρμα, ύφασμα, χειροποίητο χαρτί, ξύλο, μέταλλο και συχνά μοναδικά αντίτυπα αποτελούν χαρακτηριστικά της τέχνης.
«Αν το βιβλίο που έχεις γράψει έχει να κάνει με το διάστημα, θα φιλοτεχνήσουμε ένα εξώφυλλο για το διάστημα», αναφέρει ο Νίκος, ενώ μας δείχνει μια μεταλλική σφραγίδα μαγνησίου που αποτυπώνει ανάγλυφα τη γραμματοσειρά πάνω στο εξώφυλλο ενός βιβλίου. Κάτι που καμία οθόνη δεν μπορεί να αναπαράγει.
«Είχαμε μια φοιτήτρια Καλών Τεχνών που ήθελε να τυπώσει το διδακτορικό της για κάποιο ιατρικό θέμα, και για τις σημειώσεις της χρησιμοποίησε σάκους αιμοληψιών και συσκευασίες. Τα ενσωματώσαμε στις σελίδες και τα βιβλιοποιήσαμε, δίνοντας στο τελικό βιβλίο μια μοναδική ταυτότητα».
Παράλληλα, το εργαστήριο αναλαμβάνει και θεσμικές βιβλιοδεσίες: για το Εφετείο Θεσσαλονίκης, την Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος, τη Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Βέροιας.
Έτσι γεννήθηκε το εκπαιδευτικό πρόγραμμα και η DIY σειρά «Είμαστε για δέσιμο», μέσα από παραμύθια με ήρωες τον γάτο Σπάγκο —την κλωστή που δένει τα βιβλία— και τη γάτα Τέλα, το συνθετικό ύφασμα βιβλιοδεσίας που «κρύβεται» στη ράχη και κρατά ενωμένες τις σελίδες.
Η ιστορία που αφηγούνται στα παιδιά έχει ως εξής: Ο Σπάγγος χαζεύει έξω από μια βιβλιοθήκη, όταν ένας άλλος γάτος του προτείνει να φτιάξει ένα βιβλίο.
Άρχισε να αδειάζει μπροστά του χαρτόνια, χαρτιά, κόλλες, πινέλα, εσώφυλλα, σπάγκους — τόσα πολλά, που ο Σπάγκος ζαλίστηκε. «Τώρα χάθηκα», σκέφτηκε. «Εγώ μόνο γατούλες ξέρω να κυνηγάω στα κεραμίδια». Κάπου εκεί, ανάμεσα στα υλικά, φάνηκε κάτι παράξενο: από τη μία πλευρά γάζα, από την άλλη χαρτί. Μπαίνει μέσα στη ράχη του βιβλίου, σχεδόν δεν το βλέπεις, αλλά κρατά ενωμένα τα φύλλα και τα εσώφυλλα. Αυτό το υλικό λέγεται τέλα — από τα ισπανικά, που σημαίνει ύφασμα. Και τότε ο Σπάγκος θυμήθηκε τη φίλη του. Την Ισπανίδα γάτα Dolores Maria Huárez de la Tela — για τους φίλους, Τέλα. Ένα τηλεφώνημα, λίγες οδηγίες από μακριά, και το βιβλίο στήθηκε όπως έπρεπε. Το στοίχημα κερδήθηκε και ο άλλος γάτος δεν ξαναέβαλε ποτέ στοίχημα μαζί του.
Από τότε, η Τέλα και ο Σπάγκος έγιναν αχώριστοι. Πηγαίνουν σε σχολεία, στήνουν εργαστήρια βιβλιοδεσίας με παιδιά και δείχνουν πώς ένα βιβλίο «δένεται» από την αρχή.
Η καλλιτεχνική βιβλιοδεσία παραμένει μια τέχνη βαθιά χειρονακτική. Τα μηχανήματα είναι ημιαυτόματα, δηλαδή χρειάζονται «χέρια» να τα κινούν. «Με τα περισσότερα μηχανήματα κόβουμε πανιά, ράβουμε βιβλία, ισιώνουμε σελίδες. Τα έχουμε χρόνια», λέει ο Νίκος, δείχνοντας ένα βαρύ, μαύρο, χειροκίνητο κοπτικό μηχάνημα σελίδων KRAUSE – Germany, ηλικίας άνω των 90 ετών, από την εποχή του πατέρα του, το πιο παλιό μηχάνημα στον χώρο.
Πολλά βιβλία ράβονται επίσης με τα χέρια, με βελόνα και κλωστή, χρησιμοποιώντας τεχνικές όπως π.χ. η ιαπωνική βιβλιοδεσία.
Η βιβλιοδεσία δεν διδάσκεται πια συστηματικά όπως παλιά, όταν φορείς όπως ο ΕΟΜΜΕΧ προσέφεραν σπουδές σε παραδοσιακές τέχνες. Ευρωπαϊκά προγράμματα όπως το Creative Europe, το Erasmus+ και το Horizon Europe υποστηρίζουν όμως μικρά εργαστήρια χειροποίητων τεχνών, προβάλλοντας τη χειρονακτική γνώση και την πολιτιστική κληρονομιά μέσα σε εργαστήρια σαν αυτό.
«Έχουμε λάβει βιογραφικά από ανθρώπους που θέλουν να μάθουν την τέχνη μας», λέει ο Νίκος. «Η τέχνη όμως μαθαίνεται όπως παλιά: δίπλα σε έναν μάστορα, περνά από άνθρωπο σε άνθρωπο».
Διαβάστε επίσης
- Αγγελική Κόγιου
- Κωστής Κοτσώνης
- Νατάσα Καραθάνου
