«Ο προ-προπάππους μου Χαρίσιος Βαμβακάς»

Βρεθήκαμε στα ίχνη τού παλαιού Δημάρχου Θεσσαλονίκης, συνεργάτη του Βενιζέλου και πρωταγωνιστή της Συνθήκης των Σεβρών, με τον 30χρονο τρισέγγονό του

Όταν γνώρισα τον Θοδωρή στη Σέριφο το καλοκαίρι του 2024 και του είπα ότι είμαι από τη Θεσσαλονίκη, μου ανέφερε ότι ο προ-προπάππους του, Χαρίσιος Βαμβακάς, είχε διατελέσει δήμαρχος της πόλης. Ποτέ όμως δεν είχε αναζητήσει τα ίχνη του προγόνου του, που έπαιξε σημαντικό ρόλο στην ιστορία της Θεσσαλονίκης και της χώρας.

Έναν μήνα αργότερα, βρεθήκαμε να περπατάμε μαζί στον πολύβουο πεζόδρομο της Θεσσαλονίκης που οδηγεί προς το Αλκαζάρ, δίπλα στο μετρό Βενιζέλου, ο οποίος φέρει το όνομα του σπουδαίου, αλλά άγνωστου στους περισσότερους, πολιτικού Χαρίσιου Βαμβακά. Εκεί που σήμερα συναντάς το παλιό Δημαρχείο της πόλης (Καραβάν Σαράι), το ξενοδοχείο «Caravan», και πολλά νέα καφέ και μπαρ.

«Η Θεσσαλονίκη έχει φανταστική ιστορία. Είναι εντυπωσιακή η σύνδεση του παρόντος με το παρελθόν, όπως κι ότι σε μια βόλτα στο κέντρο βρήκα μια οδό με το όνομα του προ-προπάππου μου» λέει ο Θοδωρής, 30 ετών, ο οποίος ζει στην Αθήνα.

Ο μικρός πεζόδρομος της Χαρισίου Βαμβακά, που οδηγεί προς το Αλκαζάρ.

Από την Οθωμανική Βουλή στο πλευρό του Βενιζέλου

Ο Χαρίσιος Βαμβακάς (1872-1952) υπήρξε εξέχουσα πολιτική φυσιογνωμία των αρχών του 20ού αιώνα. Με καταγωγή από την Κοζάνη και προέλευση από εύπορη οικογένεια, σπούδασε Νομικά στην Ελβετία και ακολούθησε λαμπρή πολιτική σταδιοδρομία, εκλεγόμενος βουλευτής Σερβίων και Κοζάνης στην Οθωμανική Βουλή με τη στήριξη του οικουμενικού Πατριάρχη.

Με επιδέξιους διπλωματικούς χειρισμούς συνέβαλε στη διαμόρφωση των συνθηκών που οδήγησαν στην προσάρτηση της Δυτικής Θράκης στην Ελλάδα με τη Συνθήκη των Σεβρών — δράση που του στοίχισε, καθώς καταδικάστηκε ερήμην σε θάνατο από τις οθωμανικές αρχές.

«Έμαθα κυρίως για τον Βαμβακά από τον παππού μου, Νίκο, ο οποίος ήταν γιος της Καίτης, της μιας από τις τρεις κόρες του. Μιλούσε πάντα με δέος για τον “παππού Βαμβακά”. Ήξερε επτά γλώσσες και ήταν εξαιρετικά μορφωμένος. Ως διπλωματικός εκπρόσωπος της κυβέρνησης Βενιζέλου έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην προσάρτηση της Δυτικής Θράκης» λέει ο Θοδωρής με υπερηφάνεια.

Ο 30χρονος τρισέγγονος του δημάρχου, Θοδωρής Κοσιώρης, μιλά για τον πρόγονό του. Bίντεο: Μίρκα Κάρρα

Αναδίφηση στα αρχεία

Αναζητώντας περισσότερες πληροφορίες για τον πρόγονό του, επισκεφτήκαμε μαζί με τον Θοδωρή το Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (ΕΛΙΑ) Θεσσαλονίκης, όπου εντοπίσαμε σπάνιο φωτογραφικό υλικό και προσωπικά σημειώματα του παλιού δημάρχου της πόλης. Ανάμεσά τους, ένα ευχαριστήριο σημείωμα από τους κατοίκους της Άνω Πόλης «διά τα παρ’ αὐτοῦ λαμβανόμενα μέτρα ὑπὲρ τῆς συνοικίας ἡμῶν, μέτρα ἃ οὐδέποτε ἐλήφθησαν ἐπὶ Τουρκοκρατίας», όπως αναφέρεται στο ιστολόγιο του μελετητή και υπεύθυνου του αρχείου Βαμβακά στο ΕΛΙΑ, Γιώργου Κουμαρίδη.

Εκτός πολιτικής, ο Βαμβακάς υπήρξε δραστήριος επιχειρηματίας. Διατηρούσε βιοτεχνία με κάρα, υπήρξε μέτοχος στο ιστορικό υφαντουργείο της ΥΦΑΝΕΤ, καθώς και σε πετρελαϊκές και τραπεζικές επιχειρήσεις.

«Είχε χαμηλό ανάστημα και, όπως μου έλεγε ο παππούς μου, φορούσε κουβαρίστρες στα παπούτσια του για να φαίνεται ψηλότερος» λέει ο Θοδωρής γελώντας.

Εκλέχθηκε Δήμαρχος Θεσσαλονίκης (για την ακρίβεια: Δήμαρχος Θεσσαλονικέων, παρατηρεί ο κ. Κουμαρίδης) στις εκλογές της 14ης Δεκεμβρίου 1930. Στις εκλογές αυτές είχαν για πρώτη φορά δικαίωμα ψήφου (υπό προϋποθέσεις) οι γυναίκες, όπως αναφέρει ο Ευάγγελος Χεκίμογλου στο βιβλίο του «Ο Νικόλαος Μάνος και ο Μεσοπόλεμος στη Θεσσαλονίκη ».

Οι πολιτικές και οικονομικές συγκυρίες της εποχής, ωστόσο, ήταν δυσμενείς: η πόλη βίωνε τις προκλήσεις της μαζικής εγκατάστασης προσφύγων μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, της μεγάλης πυρκαγιάς του ’17 και της παγκόσμιας οικονομικής ύφεσης. Ήταν μια περίοδος μεγάλης φτώχειας και υψηλής ανεργίας.

Ο ίδιος ο Βαμβακάς ήταν όμως εξαιρετικά δημοφιλής. «Όταν εκλέχθηκε, οι υποστηρικτές του γέμισαν το αμάξι του με βαμβάκι (λόγω του επωνύμου του) και το σήκωσαν στα χέρια» αφηγείται ο Θoδωρής.

Το έργο που άφησε στην πόλη περιλαμβάνει την ασφαλτόστρωση της Πλατείας Αριστοτέλους και της Λεωφόρου Νίκης, καθώς και τη διάνοιξη της οδού προς την Ξηροκρήνη. Επανέφερε επίσης τα λαϊκά συσσίτια, ενώ έλαβε μέτρα εξυγίανσης των οικονομικών του υπερχρεωμένου δήμου.

Το 1933, με τις διώξεις των Βενιζελικών, ο Βαμβακάς απομακρύνθηκε από το δημαρχιακό αξίωμα από την κυβέρνηση Τσαλδάρη. Κατηγορήθηκε για υπεξαίρεση χωρίς αποδείξεις, και πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του συγκεντρώνοντας στοιχεία για την αποκατάσταση του ονόματός του.

Στο αρχείο του βρήκαμε απολογισμούς της θητείας του, καθώς και πολλά έγγραφα και επιστολές του ίδιου προς θεσμούς όπως το Συμβούλιο της Επικρατείας με αίτημα την ακύρωση της αργίας του, η οποία επιβλήθηκε, όπως γράφει, «Μολονότι κατὰ τὸν διενεργηθέντα ἔλεγχον διεπιστώθη ὅτι […] εὑρέθησαν ὅλα ἀνεξαιρέτως ἐν πλήρει τάξει».

Με τον Θοδωρή αναζητήσαμε επίσης τον προ-προπάππου του στο νέο Δημαρχείο της πόλης, έξω από την αίθουσα του Δημοτικού Συμβουλίου. Στον τοίχο με τις φωτογραφίες των διατελεσάντων δημάρχων Θεσσαλονίκης, τον εντοπίσαμε στην πάνω σειρά, τέταρτο από δεξιά. Δύο θέσεις δίπλα, ο πολιτικός του αντίπαλος, Νικόλαος Μάνος.

Λίγο πριν αναχωρήσουμε από το Δημαρχείο, σταθήκαμε για άλλη μια φορά μπροστά στον τοίχο με τα πορτρέτα των δημάρχων. Ο Χαρίσιος Βαμβακάς στέκει σιωπηλός, μαζί με δεκάδες άλλους άντρες (γυναίκα δεν έχει θητεύσει ακόμα στη δημαρχία της Θεσσαλονίκης) που κράτησαν το τιμόνι της πόλης.

«Δεν είμαι σίγουρος αν πέτυχε όλα όσα ήθελε», λέει ο Θοδωρής, «αλλά ξέρω ότι προσπάθησε σε μια δύσκολη εποχή, και αυτό έχει αξία».