Πάσχα στη Θεσσαλονίκη πριν και μετά την απελευθέρωση

Η τελευταία Ανάσταση επί Τουρκοκρατίας το 1912 και το λαϊκό ξέσπασμα του 1913

Το 1912, λίγους μήνες πριν από την απελευθέρωση της πόλης, το Πάσχα στη Θεσσαλονίκη κυλούσε σιωπηλά, υπό αυστηρούς περιορισμούς και λογοκρισία. Έναν χρόνο αργότερα, η ίδια γιορτή θα μετατρεπόταν σε μαζική, θορυβώδη και συγκινητική έκφραση ελευθερίας.

17 Μαρτίου 1912. Επτά περίπου μήνες πριν από την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης πλησιάζει το τελευταίο Πάσχα υπό τουρκική κατοχή. Στην εφημερίδα «Νέα Αλήθεια», πλάι στη διαφήμιση «Ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ τοῦ ΠΑΣΧΑ 20% ἔκπτωσις ἐπὶ τῶν ἐνδυμάτων διὰ παιδάκια παρὰ τῷ Τιριγγ», δημοσιεύεται ανακοίνωση της Νομαρχίας για τη ρητή απαγόρευση των πυροβολισμών «ἐπὶ ταῖς ἑορταῖς τοῦ Πάσχα». Στην επόμενη έκδοση της εφημερίδας, μετά την Ανάσταση, οι αναφορές στους εορτασμούς είναι περιορισμένες, όπως περιορισμένες ήταν και οι ίδιες οι εκδηλώσεις.

Έναν χρόνο αργότερα, όμως, το 1913, στην ίδια εφημερίδα, την επομένη της ακολουθίας της Αναστάσεως, στην απελευθερωμένη πια Θεσσαλονίκη, οι περιγραφές αλλάζουν εντελώς τόνο: οι εορτασμοί είναι τώρα λαμπροί, με τεράστια συμμετοχή κόσμου, παρουσία στρατιωτικών αγημάτων και μουσικής, με περιφορά επιταφίων στους δρόμους της πόλης.

Η δολοφονία του βασιλιά Γεωργίου Α΄ στη Θεσσαλονίκη σκίασε το πρώτο ελεύθερο Πάσχα της πόλης. Η μαρμάρινη προτομή είναι τοποθετημένη στο σημείο της δολοφονίας του, στις 5 Μαρτίου 1913, στη συμβολή της λεωφόρου Βασιλίσσης Όλγας με την οδό Αγίας Τριάδας [φωτό: Αλέξανδρος Αβραμίδης].

Αναφορά γίνεται και στη δεύτερη Ανάσταση, η οποία δεν τελέστηκε όπως προβλεπόταν, ούτε ακολούθησε δεξίωση, λόγω του πένθους για τη δολοφονία του βασιλιά Γεωργίου περίπου έναν μήνα νωρίτερα, στη διασταύρωση των οδών Βασιλίσσης Όλγας και Αγίας Τριάδας.

Το κλίμα της εποχής

Στις εφημερίδες της εποχής μπορεί κανείς να διαπιστώσει το κλίμα που επικρατούσε στην πόλη πριν και μετά την απελευθέρωση. Το 1912, οι αναφορές περιορίζονταν σε μονόστηλα, αφού ο Τύπος βρισκόταν υπό λογοκρισία, ενώ το γεγονός ότι η ημέρα της Ανάστασης εκείνη τη χρονιά συνέπιπτε με την 25η Μαρτίου δεν ήταν δυνατόν να σχολιαστεί.

Είναι ενδεικτικό ότι στο φύλλο της εφημερίδας «Νέα Αλήθεια» που εκδόθηκε τη Μεγάλη Παρασκευή, οι δύο πρώτες στήλες του πρωτοσέλιδου φιλοξενούσαν κείμενο με τίτλο «Διαίρει και Βασίλευε», που κατήγγειλε τους διαπράττοντες «κακούργημα ἐναντίον τῆς Ὀθωμανικῆς Πατρίδος»:

Οἱ ἀναλαβόντες ἐργολαβικῶς νὰ σπείρουν τὸν σπόρον τῶν ζιζανίων μεταξὺ τῶν Ἑλλήνων καὶ Βουλγάρων Ὀθωμανῶν καὶ μεταξὺ ἀμφοτέρων καὶ τῶν ἀδελφῶν Μουσουλμάνων […] διαπράττουσιν προδοτικώτερον ἔργον, αὐτόχρημα ἀνόσιον, ἐκτελοῦσιν ἐκ προμελέτης κακούργημα ἐναντίον τῆς Ὀθωμανικῆς Πατρίδος, διὰ τὸ ὁποῖον ἡμέραν τινὰ, οὐχὶ πολὺ μακρὰν κειμένην, τὸ Ἔθνος, τὸ μέγα Ὀθωμανικὸν Ἔθνος, ἐν τῇ ὁλότητι τῶν στοιχείων αὐτοῦ, θὰ τοὺς καταρασθῇ καὶ θὰ ῥίψῃ κατὰ τῶν κεφαλῶν των τὸν λίθον τοῦ ἀναθέματος.

Αντίθετα, το 1913, έξι μήνες μετά την απελευθέρωση, το κλίμα των ημερών του Πάσχα ήταν πανηγυρικό και θα ήταν ίσως ακόμα πιο εορταστικό, αν δεν είχε μεσολαβήσει η δολοφονία του βασιλιά Γεωργίου. Η Ανάσταση εκείνης της χρονιάς έπεφτε στις 14 Απριλίου, ενώ βασιλιάς είχε δολοφονηθεί στις 5 Μαρτίου (με το παλαιό ημερολόγιο).

Τριήμερος εορτασμός Πάσχα

Κατά την Τουρκοκρατία, το Πάσχα είχε περιοριστεί σε τριήμερο εορτασμό. «Ήταν το μόνο από τα προνόμια που υποσχέθηκε ο Μωάμεθ ο Πορθητής στον Γεννάδιο Σχολάριο, το οποίο διατηρήθηκε, σε γενικές γραμμές, σε όλη τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας», σχολιάζει ο Βασίλης Κάρτσιος, συγγραφέας και ιστορικός.

Υποτίθεται ότι ο πατριάρχης θα είχε όλα τα προνόμια που είχαν οι πατριάρχες πριν την Άλωση, όμως αυτές οι ελπίδες αποδείχθηκαν φρούδες, εξηγεί ο κ. Κάρτσιος: «Οι Χριστιανοί είχαν το δικαίωμα να διασκεδάζουν δημοσίως μόνον κατά τις τρεις ημέρες του Πάσχα. Τις υπόλοιπες ημέρες του χρόνου θα έπρεπε να μη φαίνονται, να μην ακούγονται, οι ναοί να μην έχουν εξωτερικά διακριτικά ναών, να μη ξεχωρίζουν από τα υπόλοιπα σπίτια».

Αριστερά: Πάσχα 1913. Οι Χριστιανοί της Θεσσαλονίκης, μετά από τέσσερις αιώνες, περιφέρουν τον Επιτάφιο στους δρόμους της πόλης. Δεξιά: Το ξέσπασμα της Αναστάσεως.

Ο Επιτάφιος

Το 1913, οι ναοί της Θεσσαλονίκης είχαν πλημμυρίσει από κόσμο. Η περιφορά του Επιταφίου του Αγίου Μηνά ξεκίνησε και πάλι, όπως και σήμερα, στις 4 το απόγευμα, όμως δεν έγινε στον περίβολο της εκκλησίας, όπως επί Τουρκοκρατίας. Έφτασε μέχρι την Πλατεία Ελευθερίας, συνοδευόμενη από την μπάντα της Κρητικής χωροφυλακής και από χορωδία.

Χάρις εἰς τὴν ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ παρασχεθεῖσαν ἡμῖν ἐλευθερίαν ἐφέτος ἡ περιφορὰ τῶν ἐπιταφίων ὅλων τῶν Ἱερῶν Ἐκκλησιῶν προσέδωκε μεγαλυτέραν αἴγλην καὶ μεγαλοπρέπειαν. Ἡ συμμετοχὴ τῶν ἐλλήνων ἀξιωματικῶν, τῶν στρατιωτῶν καὶ τῆς θαυμασίας καὶ ἐξόχου Μουσικῆς τῆς Κρητικῆς Χωροφυλακῆς συνεκίνησε τὰ πλήθη μέχρι δακρύων.

Το βράδυ, ο Επιτάφιος του Αγίου Αθανασίου, με τη συνοδεία της μπάντας του Παπαφείου, έφτασε μέχρι την Αγία Σοφία. Εκεί συνάντησε τον Επιτάφιο του Αγίου Νικολάου, με την μπάντα της Κρητικής χωροφυλακής, καθώς και τον Επιτάφιο της Αγίας Θεοδώρας.

Όλοι μαζί κινήθηκαν μέχρι την Ευαγγελίστρια, γύρισαν προς τον Άγιο Δημήτριο και το Διοικητήριο και, όπως σημειώνει η εφημερίδα, «σιγκινοῦσι καὶ ἐγείρουσιν ἐκ τοῦ βαθέως ὕπνου καὶ αὐτοὺς τοὺς Μουσουλμάνους καὶ Ἰσραηλίτας οἵτινες διὰ τῶν παραθύρων σπεύδουσι νὰ θαυμάσωσι τὸ μεγαλείον τῆς Χριστιανικῆς Θρησκείας».

«Διπλὰ γιορτάστε πάλι, τὴν φετεινὴν Ἀνάστασι, μὲ τ’ ἄφθαστά της κάλλη!»

Η Ανάσταση το 1913 στην απελευθερωμένη Θεσσαλονίκη γιορτάστηκε με μεγαλοπρέπεια. Οι πιστοί μπορούσαν πλέον ελεύθερα να επισκεφθούν τις εκκλησίες, να βάψουν και να τσουγκρίσουν αυγά δημόσια και να ακολουθήσουν όλα τα έθιμα, που επί τέσσερις αιώνες ήταν απαγορευμένα ή αυστηρά περιορισμένα.

Στο πρωτοσέλιδο της εφημερίδας «Νέα Αλήθεια» της 18ης Απριλίου 1913 δημοσιεύεται ποίημα του Γεώργιου Κελεπούρη για το πρώτο ελεύθερο Πάσχα της Θεσσαλονίκης.

Χριστός Ἀνέστη! Θεία χαρά! Γιορτάστε πέρα ὡς πέρα,
Ὦ κόσμοι, ποὺ ἐγνώρισατε τό Ναζωραῖο Πατέρα!
Καὶ μὲς στὴν τόση τὴ χαρά, διπλὰ γιορτάστε πάλι,
Τὴν φετεινὴν Ἀνάστασι, μὲ τ’ ἄφθαστά της κάλλη!
Χριστός Ἀνέστη! Εὐλογητή καὶ τρισαγία ἡ ὥρα
Ποὺ εἶδε τέτοια Πασχαλιά ἡ σκλαβωμένη χώρα!

Θεσσαλονίκη, ΓΕΩΡΓΙΟΣ Θ. ΚΕΛΕΠΟΥΡΗΣ
«Νέα Αλήθεια», φ. 18ης Απριλίου 1913

Σύμφωνα με το ρεπορτάζ της «Νέας Αλήθειας», την Κυριακή του Πάσχα οι στρατιωτικές μονάδες γιόρτασαν με αρνιά, κόκκινα αβγά και άφθονη ρετσίνα, ενώ αρκετοί πολίτες, μαζί με τις οικογένειές τους, επισκέπτονταν τις στρατιωτικές μονάδες. Ξεχωρίζει, μάλιστα, η περιγραφή μιας συγκινητικής στιγμής, όπως τη χαρακτηρίζει η ίδια η εφημερίδα: Έλληνες και Σέρβοι στρατιώτες, στον καταυλισμό κοντά στο τελωνείο, χόρευαν και γιόρταζαν μαζί, αλλάζοντας πηλήκια, σε εορτασμούς που —όπως σημειώνεται— «ἦσαν πρωτοφανεῖς διὰ τὴν πόλιν μας».