Happy end στα «τραγούδια της ντροπής»

Μεγάλωσαν γενιές Ελλήνων μαθητών. Τρία σχολεία της Θεσσαλονίκης ακούν τι λένε πραγματικά, και αλλάζουν το φρικιαστικό τέλος τους

Στη Θεσσαλονίκη η μουσική παράδοση βγαίνει από το απυρόβλητο και μπαίνει στο μικροσκόπιο της σχολικής αίθουσας. Μαθητές και εκπαιδευτικοί αποκωδικοποιούν «τραγούδια της ντροπής», που εξυμνούν την ανδρική τιμή και εξωραΐζουν τη γυναικοκτονία.

Η ιστορία του Μενούση είναι γνωστή: Τυφλωμένος από ζήλια, σφάζει στο τέλος του ηπειρώτικου δημοτικού τραγουδιού την όμορφη γυναίκα του, επειδή στο κρασοπουλειό που έτρωγε με τους φίλους του, κάποιος του μίλησε για την ομορφιά της.

Όμορφη γυναίκα που `χεις
βρε Μενούσ’ Αγά!
Πού την είδες, πού την ξέρεις
και τη μολογάς;

Αν την ξέρεις κι αν την είδες, πες μου τι φορεί;
Ασημένιο μεσοφόρι με χρυσό φλουρί.
Κι ο Μενούσης, μεθυσμένος πάει την έσφαξε.

Για γενιές ολόκληρες, μικροί μαθητές τραγουδούσαν χαρωπά το πασίγνωστο τραγούδι, σε σχολικές χορωδίες και γιορτές και χόρευαν σε κυκλωτικούς χορούς στον ρυθμό του, χωρίς κανέναν να απασχολούν οι στίχοι. Που μιλούσαν για μια φρικτή δολοφονία. Για μια γυναικοκτονία.

Υπάρχουν δεκάδες τέτοιες αιματοβαμμένες ιστορίες στη μουσική μας παράδοση. Τραγούδια που αφηγούνται ιστορίες για την τιμή κάποιου άντρα, που την προσέβαλε μια γυναίκα. Η ντροπή που νιώθει, ξεπλένεται πάντα με αίμα. Το δικό της αίμα.

«Τα τραγούδια της Ντροπής»

Μία ομάδα μουσικών και εκπαιδευτικών από τη Θεσσαλονίκη αποφάσισε να χρησιμοποιήσει τέτοια τραγούδια ως αφορμή, για να ανοίξει τη συζήτηση μέσα στην σχολική τάξη για τα έμφυλα στερεότυπα και τη βία που αναπαράγεται μέσα από τον λόγο, τον στίχο, το τραγούδι.

Την ιδέα για το εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Τα τραγούδια της ντροπής» είχε η Κοινότητα Μουσικής Πράξης και Έρευνας olipoli, αντλώντας έμπνευση από το ομώνυμο βιβλίο-CD της μουσικού και ερμηνεύτριας Ναταλίας Λαμπαδάκη. Το πρόγραμμα υλοποιείται στο 2ο και το 5ο Γυμνάσιο Νεάπολης, καθώς και στο Μουσικό Σχολείο Θεσσαλονίκης.

Εκτός από τον «Μενούση», μαθητές και εκπαιδευτικοί-μουσικοί δουλεύουν δύο άλλα πασίγνωστα δημοτικά, την «Κυρα-Φροσύνη» και την «Ανδρονίκη». Η Ανδρονίκη σκοτώθηκε από του αδερφού της το χέρι, γιατί οι φίλοι του τού μήνυσαν πως την είδαν να φορά παντελόνια και να παίζει χαρτιά στο καφενείο με τον αγαπητικό της, πράξη ανεπίτρεπτη για μια γυναίκα.

«Βαγγέλης σαν τ’ ακούει πολλά θημώθηκεν,
πιάννει τσε ‘ναν μασιέριν τσι αναρματώθηκεν
Κρίμας σε Αντρονίκη, κρίμας στο μπόι σου,
εντρόπιασες κι εμένα τσι ούλλον το σόι σου»

Τα παιδιά δουλεύουν κάθε ένα από αυτά τα τραγούδια με εργαλεία τον λόγο, τη μουσική και το θεατρικό παιχνίδι. Όταν άρχισαν να δουλεύουν τους στίχους της Ανδρονίκης, κλήθηκαν να μαντέψουν πώς τελειώνει η ιστορία. Και τη μάντεψαν σωστά… Έγιναν οι φωνές των «άλλων» στο μυαλό του Βαγγέλη και του έλεγαν «σε ντρόπιασε», «πώς θα το αφήσεις αυτό;».

Στην Κυρά-Φροσύνη οι μαθητές έπαιξαν τους ρόλους των προσώπων του δράματος, ενώ κάποιοι έγιναν δημοσιογράφοι που τους έπαιρναν συνέντευξη για το τι συνέβη και ποια στάση κράτησαν οι ίδιοι.

Το πρόγραμμα, όπως λέει η συντονίστρια Tέση Γιαννακίνα, προσεγγίζει το δημοτικό τραγούδι ως αφετηρία διερεύνησης των έμφυλων στερεοτύπων, της ισότητας και της βίας που αναπαράγεται μέσα από τον λαϊκό λόγο. Σκοπός να σπάσει αυτόν τον κύκλο, μέσα από τη φωνή των νέων.

«Ο στόχος είναι να δώσουμε στους νέους και τις νέες που θα συμμετάσχουν εργαλεία έκφρασης, ευαισθητοποίησης και πρόληψης της έμφυλης βίας» λέει η κ. Γιαννακίνα.

Μέλη της ομάδας του εκπαιδευτικού προγράμματος: Μπροστά (από αριστερά) οι μαθήτριες Παυλίνα Τιτσίνα, Ελένη Γκανάτσιου. Πίσω (από αριστερά) Ιλόνα Τιτσίνα, Μαρίνα Λιόντου Μοχάμεντ, Σοφία Ταρσένη, Έλενα Μουδίρη Χασιώτου, Αλίκη Μαργαρού και Τέση Γιαννακίνα.

Η συζήτηση ανοίγει

«Πάντα κρατάμε το παιδί σε μια θέση που δεν εμπλέκεται ψυχή και σώματι, “μπαίνει” στον “ρόλο”, παρατηρεί και “βγαίνει”. Και έπειτα συζητάμε, αν για παράδειγμα φταίει μόνο ο θύτης, ή η κοινωνία που οπλίζει τελικά το χέρι του. Μιλάμε για την ευθύνη του παρατηρητή και τους λόγους που κάποιος μπορεί να μην μίλησε. Το θέμα είναι να σκεφτούν τα παιδιά γιατί ο θύτης έβαλε την τιμή πάνω από τη ζωή και επέλεξε να σκοτώσει την αδελφή ή τη γυναίκα του» εξηγεί η Έλενα Μουδίρη-Χασιώτου, εκπαιδευτικός στα τρία σχολεία, η οποία έχει και την καλλιτεχνική επιμέλεια του προγράμματος.

Πώς είναι η δυναμική με τα αγόρια της ομάδας; Μήπως βλέπουν αυτή τη συζήτηση περί έμφυλης βίας υπερβολική; Η εκπαιδευτικός Σοφία Ταρσένη λέει πως τα αγόρια ήταν ήδη ευαισθητοποιημένα, γι’ αυτό εξάλλου επέλεξαν να συμμετέχουν στο πρόγραμμα. Μάλιστα δεν έχουν πρόβλημα να υποδυθούν τους γυναικείους ρόλους – τους ρόλους του θύματος.

«Δεν ήξερα καν τι είναι η έμφυλη βία»

Η Άννα είναι μαθήτρια Α΄ Λυκείου στο Μουσικό Σχολείο. Η Παυλίνα και η Ελένη είναι μαθήτριες της Γ’ Γυμνασίου στο 5ο και το 2ο Γυμνάσιο Νεάπολης. Και οι τρεις μπήκαν στο πρόγραμμα αρχικά λόγω της μεγάλης αγάπης τους για τη μουσική, αλλά στην πορεία το δημοτικό τραγούδι έδωσε την αφορμή για να ανοίξει η κουβέντα, για το χθες και το σήμερα.

«Αγαπώ την μουσική και θεωρώ ότι είναι ένας ωραίος τρόπος να δεις πώς ήταν η κατάσταση παλιότερα. Αυτά που περιγράφουν τα τραγούδια γινόταν σε άλλες εποχές, αλλά το πρόβλημα υπάρχει και σήμερα, αν και πιο ήπιο σε σύγκριση με τότε» λέει η Παυλίνα.

«Δεν ήξερα καν τι είναι η έμφυλη βία. Φταίνε πολλοί γι’ αυτό, φταίω κι εγώ φυσικά. Αλλά μετά τα εργαστήρια του προγράμματος, κατάλαβα για τι πράγμα μιλάμε. Στο παρελθόν τη βία τη δεχόταν μόνο οι γυναίκες, στη γενιά μου η βία υπάρχει με διάφορους τρόπους. Σκοπός είναι να καταλάβω εγώ, μέσα μου, ότι αυτό που γίνεται δεν είναι φυσιολογικό. Κατάλαβα ότι κάποια πράγματα δεν πρέπει να τα ανέχομαι, ακόμα και μικρά πράγματα, ακόμα και σε λεκτικό επίπεδο» λέει η Άννα.

Σε ένα εργαστήριο οι μαθητές κλήθηκαν να γράψουν ένα γράμμα, σαν να το έγραφε μια κακοποιημένη γυναίκα που ζητά βοήθεια, ή σαν κάποιος που θέλει να τη βοηθήσει. «Στη συζήτηση που ακολούθησε τα ίδια τα παιδιά ανέφεραν περιπτώσεις που έχουν ακούσει, για περιστατικά λεκτικής βίας, για το πώς ακριβώς προβάλλεται η γυναίκα ,τι αρέσει και δεν αρέσει» λέει η Αλίκη Μαργαρού, εκπαιδευτικός και μέλος του μουσικού συνόλου Nefes Project.

«Στην αρχή μου φάνηκε ευχάριστο το πρόγραμμα, αλλά όσο σκεφτόμουν ότι οι καταστάσεις που περιγράφονται στα τραγούδια όντως είχαν συμβεί κάποτε και ακόμα συμβαίνουν, ένιωσα μέσα μου ότι έχω ευθύνη και εγώ»

Ελένη, μαθήτρια Γ’ Γυμνασίου.

Όταν η Ελένη είδε ένα αγόρι να επιτίθεται σεξουαλικά σε μια φίλη της, όρμησε για να την τραβήξει μακριά του. «Θόλωσα, ένιωσα ότι η φίλη μου κινδύνευε» αφηγείται. Μετά από αυτό το περιστατικό, έπεισε την φίλη της να έρθει στην ομάδα που δουλεύει με τα δημοτικά τραγούδια. Παρόλο που ίδια δεν πιστεύει ότι ο κόσμος αλλάζει, έχει ήδη γίνει μέρος της αλλαγής…

Η Μαρίνα Λιόντου- Μοχάμεντ, καθηγήτρια στο Μουσικό Σχολείο, λέει ότι μέσω του προγράμματος οι μαθητές έχουν ευαισθητοποιηθεί για το ζήτημα της έμφυλης βίας και ευελπιστεί ότι το θέμα θα ευαισθητοποιήσει επίσης γονείς και εκπαιδευτικούς, μέσω των συναντήσεων που θα οργανωθούν για την παρουσίαση του προγράμματος, όπως και το ευρύ κοινό της πόλης.

«Ξαναγράφοντας» το τέλος

Στο τέλος του προγράμματος, που υλοποιείται στο πλαίσιο του ευρωπαϊκά χρηματοδοτούμενου POWER υπό τον συντονισμό της We Word (WW), σε σύμπραξη με την ΑctionAid Hellas (AAH) και την Asociación Bienestar y Desarrollo (ΑBD), τα παιδιά θα διασκευάσουν ένα από τα δημοτικά τραγούδια πάνω στα οποία δούλεψαν όλη τη χρονιά, κρατώντας τη μουσική αλλά με νέους στίχους, που θα προκύψουν μέσα από τις σκέψεις και τα συναισθήματα που εκφράζουν στη διάρκεια των εργαστηρίων.