Άγιος Αντώνιος: Ο ναός των ουρλιαχτών και των θαυμάτων

Ναός βουτηγμένος στο αστικό κέντρο, ο Άγιος Αντώνιος ήταν επί δεκαετίες ο παρηγορητής οικογενειών που κουβαλούσαν το στίγμα της ψυχικής ασθένειας. Άγνωστος σε πολλούς Θεσσαλονικείς, βρίσκεται στη συμβολή των οδών Φιλικής Εταιρίας και Δημητρίου Μαργαρίτη κοντά στην Πλατεία Ιπποδρομίου. Εκεί, άνθρωποι με ψυχικές ασθένειες κατέφευγαν, εκούσια ή μη, για να βρουν ίαση.

Κάποιους, τους έδεναν με αλυσίδες σε γάντζους μέσα στην εκκλησία, περιμένοντας τον Άγιο να κάνει το θαύμα του, σε μια εποχή που η ψυχική νόσος αποδιδόταν σε δαιμονικές δυνάμεις. Άλλοι, έστρωναν και κοιμόντουσαν μέσα στον ναό, ελπίζοντας σ’ ένα θαύμα. Οι γάντζοι είναι ακόμα εκεί, κομμάτι της πλούσιας ιστορίας του μεταβυζαντινού ναού, που σε βιβλιογραφικές καταγραφές αναφέρεται ως το φρενοκομείο της Θεσσαλονίκης τον 19ο αιώνα.

Στο βιβλίο του Η ζωή των Θεσσαλονικέων πριν και μετά το 1912, ο Γεώργιος Ν. Σταμπουλής αναφέρει:

Στη Θεσσαλονίκη μέχρι και το 1920 δεν υπήρχε οργανωμένο φρενοκομείο κι όλο το βάρος έπεφτε στον Άγιο Αντώνιο […]. Αλίμονο όμως την οικογένεια εκείνη που για λόγους ανώτερης βίας ήταν υποχρεωμένη να βάλει στον Άγιο Αντώνιο τον άρρωστο της. Δεν υπήρχε συγκλονιστικότερη εμπειρία για τον άρρωστο και την οικογένεια του γιατί εκτός από τα ψυχικά τραύματα που είχαν δημιουργηθεί σ’ όλους, έπρεπε να τον επισκέπτονται καθημερινά για να τον φροντίζουν οι ίδιοι, να τον ταΐζουν, να τον πλένουν, να τον αλλάζουν […] Μεγαλύτερο ήταν το δράμα αν ο άρρωστος δεν ήταν Σαλονικιός και τον έφερναν απ’ τα γύρω χωριά για να τον αφήσουν στο έλεος του Αγίου. Εκεί τον έδεναν χειροπόδαρα, με αλυσίδες όπως στα κάτεργα […] κι έπρεπε να μείνει ο φουκαράς πάνω στις παγωμένες πλάκες 40 μέρες για να γίνει καλά […]. Άφηναν και μερικές πενταροδεκάρες στον παπά για φαγητό κι έφευγαν για το χωριό τους με αναπαυμένη τη συνείδηση πως έκαναν το καθήκον τους για να γυρίσουν μετά το τέλος της προθεσμίας να τον παραλάβουν. Τι να παραλάβουν όμως; Ένα κουρέλι σε χειρότερη κατάσταση απ’ ό,τι τον άφησαν, ένα τρομαγμένο ζώο με μάτια απλανή, συμμαζεμένο από το πολύ ξύλο σαν δαρμένο σκυλί.

«Μια όαση μέσα στην πόλη»: Ο εφημέριος του ναού, Δρ. Χρυσόστομος Νάσσης, αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Κοινωνικής θεολογίας και Χριστιανικού Πολιτισμού του ΑΠΘ, μιλά για την ιστορία του Αγίου Αντωνίου, τη θαυματουργή εικόνα της Παναγίας Διασώζουσας και τον σύγχρονο ρόλο του.

«Η παρουσία μιας δεύτερης εκκλησίας σε μικρή απόσταση από τον ενοριακό ναό (του Αγίου Κωνσταντίνου) εξηγείται από την ιδιόμορφη λειτουργία της. Αποτελούσε ίδρυμα της Μητρόπολης, προορισμένο για την περίθαλψη των φρενοβλαβών» καταγράφει σε έρευνά της η Χαρούλα Σιαξαμπάνη Στεφάνου.

Τελευταίος μάρτυρας εκκλησιαστικής εγκατάστασης φρενοκομείου

Η Στεφάνου, αρχιτέκτονας της 9ης Εφορίας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Θεσσαλονίκης, ερεύνησε τον χώρο και τον ναό στις αρχές της δεκαετίας του 1980, μετά τον σεισμό του 1978, παρατηρώντας ότι ο ναός του Αγίου Αντώνιου θα μπορούσε να θεωρηθεί ως τελευταίος μάρτυρας της οργανωμένης εκκλησιαστικής εγκατάστασης φρενοκομείου των προηγούμενων αιώνων. «Τη σχέση νοσοκομειακής περίθαλψης και θρησκείας μέσω του μοναχισμού τη βρίσκουμε στο Βυζάντιο, αλλά και στο διάδοχο Οθωμανικό κράτος».

Ο Νίκος Σφενδόνης στο Μακεδονικόν Ημερολόγιον (1964) περιγράφει τον αντίκτυπο της λειτουργίας του ναού ως φρενοκομείου για τη γειτονιά.

Κι άρχιζε το μαρτύριο της γειτονιάς – πολύ συχνό μαρτύριο – να ακούνε τα ουρλιάσματα του τρελού, νύχτα και μέρα, και να προσεύχονται όλοι να τους γιατρέψει ο Άγιος Αντώνιος.

Ένας ιδιαίτερος ναός

Το ιερό παρεκκλήσιο του Αγίου Αντωνίου βρίσκεται στο ανατολικό τμήμα της παλιάς πόλης της Θεσσαλονίκης. Χτίστηκε στις αρχές του 18ου αιώνα. Ο ομώνυμος ναός είναι μεταγενέστερο κτίσμα, χρονολογούμενο στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, και αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα «δίκλιτης» κεραμοσκέπαστης βασιλικής. Η ανατολική πλευρά τού ναού στηριζόταν στα τείχη της περιοχής, που κατεδαφίστηκαν λίγο αργότερα.

«Η διαρρύθμιση είναι ασυνήθιστη, με την έννοια ότι το ιερό, η Αγία Τράπεζα, δεν βρίσκεται στο κέντρο. Αυτό συμβαίνει διότι αρχικά ο ναός ήταν μικρότερος. Μεσοτοιχία, ακριβώς δίπλα, λειτουργούσε μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα σχολείο» λέει ο εφημέριος του ναού, Δρ. Χρυσόστομος Νάσσης, αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Κοινωνικής θεολογίας και Χριστιανικού Πολιτισμού του ΑΠΘ.

Η εικόνα του Αγίου χρονολογείται περίπου στο 1780 και απεικονίζει σκηνές από τον βίο του, κυρίως την πάλη του με τους δαίμονες στην έρημο της Αιγύπτου όπου ακολουθούσε ασκητική ζωή. Ο Άγιος Αντώνιος ο Μέγας θεωρείται ο πρώτος ασκητής του χριστιανισμού και έζησε στα χρόνια των Ρωμαίων αυτοκρατόρων Διοκλητιανού και Μαξιμιανού. Υπάρχουν μαρτυρίες, όπως μας λέει ο εφημέριος, ότι ανήμερα της εορτής του αγίου, στις 17 Ιανουαρίου, ημέρα περιφοράς της εικόνας του, είχαν συντελεστεί θαύματα και θεραπείες ανθρώπων.

«Μέχρι να γίνει το Ψυχιατρείο Θεσσαλονίκης ήταν το “ψυχιατρείο” της πόλης, ερχόταν άνθρωποι και ζητούσαν την υγεία τους. Έφερναν τους δικούς τους και αγρυπνούσαν προσευχόμενοι για να γίνουν καλά» λέει ο πατήρ Χρυσόστομος.

Κατά τον ίδιο, είναι σημαντικό ότι πλέον υπάρχουν και άλλες δυνατότητες από την σύγχρονη επιστήμη, αλλά όλα συνθέτουν ένα σύνολο: «Στην ανθρώπινη υπόσταση δεν υπάρχει σύγκρουση μεταξύ επιστήμης και πίστης».

Η εικόνα που έσωσε πέντε άτομα επί Κατοχής

Προστάτης των ψυχικά ασθενών θεωρούνταν ο Άγιος Αντώνιος, αλλά στη Γερμανική Κατοχή έγινε προστάτης αντιστασιακών. Η εικόνα της Παναγίας Διασώζουσας, που την είχαν φέρει πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, φαίνεται πως έσωσε πέντε Έλληνες, κυνηγημένους από Γερμανούς στρατιώτες. Το περιστατικό μάς το αφηγήθηκε ο εφημέριος του ναού, ενώ αναφέρεται και στο βιβλίο Ο Όσιος Κύριλλος ο Θεσσαλονικεύς-και άλλες ιστορίες του από την πλατεία Ιπποδρομίου της Θεσσαλονίκης του ιερέα Κωνσταντίνου Χαλβατζάκη.

Στο κεφάλαιο «Παναγία η Διασώζουσα -Η εικόνα της Παναγίας που βρίσκεται στο παλιό μοναστήρι του Αγίου Αντώνιου-Αναμνήσεις γραμμένες από τον ιερέα Κωνσταντίνο Χαλβατζάκη, Γερμανική Κατοχή 1941-1944», ο συγγραφέας εξιστορεί πώς ο ιερέας τούς προέτρεψε να κρυφτούν πίσω από το προσκυνητάρι της εικόνας της Παναγίας Διασώζουσας, γιατί δεν είχε άλλη κρυψώνα, λέγοντας χαρακτηριστικά: «Στις αλυσίδες δεν σας βάζω, γιατί δεν φαίνεστε καθόλου για τρελοί».

Όταν όρμησαν μέσα οι Γερμανοί στρατιώτες, παρότι έφαγαν τον τόπο με τα κλεφτοφάναρά τους, δεν κατάφεραν να τους βρουν και έφυγαν. Βγαίνοντας από την κρυψώνα τους και προσκυνώντας την εικόνα της Παναγίας, αισθάνθηκαν σταγόνες να τους πιτσιλάνε. Η εικόνα, γράφει ο Χαλβατζάκης, έκλαιγε και ήταν μούσκεμα, λες και ίδρωσε από την αγωνία για να σώσει τους νεαρούς Έλληνες. Όταν τελείωσε ο πόλεμος, οι διασωθέντες επέστρεψαν και ασήμωσαν την εικόνα.

Κι άλλοι κυνηγημένοι Έλληνες σώθηκαν από Γερμανούς στρατιώτες προσποιούμενοι τους τρελούς. Περιγράφει χαρακτηριστικά μια αγρυπνία στην οποία ήταν παρών και στις αλυσίδες ήταν δεμένοι δύο γυναίκες και δύο άνδρες.

Η γυναίκα και το κορίτσι εξέφραζαν την αρρώστια τους θορυβωδώς. Φώναζαν, τσίριζαν, τραβούσαν τις αλυσίδες. Έπεφταν πάνω τους οι συγγενείς και τις καθησύχαζαν. Οι αλυσοδεμένοι άνδρες ήταν ήσυχοι. Τους έριχνα κάπου κάπου ερευνητικές ματιές αλλά όλα κυλούσαν ήρεμα. Συνηθισμένα πράγματα οι φωνές και τσιρίδες των πραγματικά ασθενών, δεν μας ξάφνιαζαν. Τα είχαμε συνηθίσει.

Μέχρι που κατάλαβε ότι δύο άνδρες δεν ήταν τρελοί, αλλά είχαν αλυσοδεθεί για να ξεφύγουν, κάτι που γινόταν συχνά όταν Γερμανοί στρατιώτες αναζητούσαν αντάρτες στο ναό.

«Οι αλυσίδες των τρελών έσωσαν αρκετούς καταζητούμενους».

#TAGS

Άγιος Αντώνιος Γειτονιές Εκκλησίες Ιστορία Ξεχασμένες ιστορίες Οθωμανική Περίοδος