Θεσσαλονίκη – Βελιγράδι: Ένα εκατομμύριο δέντρα δρόμος

Στον δρόμο της επιστροφής από το Βελιγράδι στη Θεσσαλονίκη, σκεφτόμουν όλους τους λόγους για τους οποίους η πρωτεύουσα της Σερβίας με έκανε να αισθάνομαι εξαιρετικά δυσάρεστα. Κυριολεκτικά και μεταφορικά. Κυριολεκτικά, εξαιτίας των αλλεργιών που με ταλαιπωρούν κάθε άνοιξη, ειδικά όταν βρίσκομαι κοντά σε δέντρα και θάμνους. Και μεταφορικά, για τον ίδιο ακριβώς λόγο, γιατί έκανα διαρκώς συγκρίσεις με τη Θεσσαλονίκη.

Η JKP Zelenilo-Beograd, η δημόσια κοινωφελής επιχείρηση που διαχειρίζεται το πράσινο στο Βελιγράδι, έχει την ευθύνη συντήρησης 30.000 στρεμμάτων πάρκων και περιαστικών δασών. Υπάρχουν περίπου 56.000 δέντρα σε δενδροστοιχίες μέσα στην πόλη, σχεδόν μισό εκατομμύριο δέντρα στα 60 και πλέον μεγάλα πάρκα των δέκα δήμων του πολεοδομικού συγκροτήματος, κι άλλα τόσα στα περιαστικά δάση. Σύνολο δέντρων; Ένα εκατομμύριο.
Για να έχουμε ένα μέτρο σύγκρισης, στο υπό κατασκευή Μητροπολιτικό Πάρκο Παύλου Μελά, που θα είναι το μεγαλύτερο της Θεσσαλονίκης με έκταση 330 στρεμμάτων, όταν ολοκληρωθεί θα έχει περίπου 10.000 δέντρα.

Στο Βελιγράδι — που δεν είναι καν η πιο «πράσινη πρωτεύουσα» των Βαλκανίων — η αναλογία πρασίνου ανά κάτοικο είναι 19 τ.μ./κάτοικο στο πολεοδομικό συγκρότημα, όταν το ελάχιστα αποδεκτό όριο από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας είναι τα 9 τ.μ./κάτοικο. Στη Θεσσαλονίκη έχουμε 2,7 τ.μ. πρασίνου ανά κάτοικο στο πολεοδομικό συγκρότημα και 1,8 τ.μ./κάτοικο στα όρια του κεντρικού δήμου.

Μία ακόμη αφορμή για συγκρίσεις: κάποτε η Θεσσαλονίκη αποφάσισε να μεταφέρει το εκθεσιακό της κέντρο στη Σίνδο, για να διεκδικήσει την παγκόσμια Expo 2008. Ούτε το ένα έγινε ούτε το άλλο. Του χρόνου το Βελιγράδι θα φιλοξενήσει την ειδική Expo 2027, σε μια περιοχή 15 χλμ. μακριά από το κέντρο της πόλης. Την έκθεση αναμένεται να επισκεφτούν πάνω από 4 εκατομμύρια επισκέπτες από 130 χώρες. Θα είναι «η μεγαλύτερη παιδική χαρά ιδεών, καινοτομίας και λύσεων στον κόσμο» ή, τουλάχιστον, έτσι την οραματίζονται οι διοργανωτές.

Οι παιδικές χαρές και τα πάρκα είναι το καλύτερο αξιοθέατο, αν επισκέπτεσαι το Βελιγράδι με μικρά παιδιά, όπως εγώ. Φυσικά, δεν θα μπορούσαμε να επισκεφτούμε και τις 1.300 παιδικές χαρές που υπάρχουν στον αστικό ιστό. Αν αναρωτιέστε για τη Θεσσαλονίκη, οι παιδικές χαρές στο πολεοδομικό συγκρότημα δεν ξεπερνούν τις 180.

Εννοείται ότι οι παιδικές χαρές του Βελιγραδίου ήταν μέσα σε καταπράσινα πάρκα, αλλά αυτό το είχα κάπως συνηθίσει. Εκείνο που μου έκανε τη μεγαλύτερη εντύπωση ήταν τα παιχνίδια. Δεν ήταν απλώς δυο κούνιες και μια απλή τσουλήθρα. Ήταν ευφάνταστα παιχνίδια, για μικρά και μεγαλύτερα παιδιά. Μάλιστα, σε κάποιες παιδικές χαρές νιώθαμε σαν να βρισκόμαστε σε υπαίθριο μουσείο τεχνολογίας, όπου τα παιδιά έκαναν πειράματα με τη διάδοση του ήχου και τις ψευδαισθήσεις που δημιουργεί η οπτική γωνία, χρησιμοποιούσαν το σώμα τους ως τμήμα ηλιακού ρολογιού, μάθαιναν πού έχει νύχτα στον κόσμο με βάση τη σκιά μιας μεγάλης υδρογείου ή σκαρφάλωναν σε μια τεράστια διπλή έλικα και μάθαιναν πληροφορίες για το DNA.

Αν όλα τα παραπάνω δεν ήταν αρκετά για να αισθανθείτε κι εσείς όπως κι εγώ, ας αναφέρω και κάτι τελευταίο, αν και όχι λιγότερο σημαντικό. Παρότι η πρωτεύουσα της Σερβίας δεν έχει ακόμη μετρό, όπως η Θεσσαλονίκη, έχει εξαιρετική δημόσια συγκοινωνία, με αστικά λεωφορεία και τραμ. Μάλιστα, από τον Ιανουάριο του 2025 η μετακίνηση με τα μέσα μαζικής μεταφοράς είναι δωρεάν για όλους, σε όλες τις γραμμές (με εξαίρεση ένα minibus από το αεροδρόμιο, που κοστίζει 3,40 ευρώ).

Είναι μάλλον άδικο να συγκρίνω δύο πόλεις με τόσο διαφορετική ιστορία και γεωμορφολογία: το Βελιγράδι είναι χτισμένο στη συμβολή του Δούναβη και του Σάβα, με παραποτάμιες ζώνες, ανοιχτά μέτωπα και μεγαλύτερα περιθώρια για μητροπολιτικά πάρκα, πράσινους διαδρόμους και περιαστικά δάση. Πέραν αυτού, όμως, το πράσινο εκεί αντιμετωπίζεται ως θεμελιώδες τμήμα του αστικού σχεδιασμού και όχι ως διακοσμητικό υπόλειμμα ανάμεσα σε οικοδομικά τετράγωνα.

Το Βελιγράδι καλύπτει τριπλάσια έκταση σε σχέση με τη Θεσσαλονίκη, η οποία εκπροσωπεί σχεδόν το αντίθετο πολεοδομικό μοντέλο: μια συμπαγή, πυκνοδομημένη μεσογειακή πόλη, στριμωγμένη ανάμεσα στο Σέιχ Σου και τη θάλασσα. Αυτό εξηγεί ένα μέρος της υστέρησης. Δεν είναι όμως το μόνο αίτιο της πράσινης ένδειας της πόλης, όπου εδώ και δεκαετίες το πράσινο αντιμετωπίστηκε ως πολυτέλεια, αν περισσέψει χώρος και χρήμα, όχι ως βασική αστική υποδομή, ισότιμη με τους δρόμους, τα κτίρια ή τα άλλα δίκτυα.

Όλα όσα περιέγραψα συμβαίνουν δε στην πρωτεύουσα μιας χώρας που δεν είναι μέλος της Ε.Ε., με ΑΕΠ υποδιπλάσιο σε σχέση με αυτό της Ελλάδας, μια πόλη με ανοιχτά τραύματα από την πρόσφατη ιστορία, όπου ακόμη και σήμερα θα δεις βομβαρδισμένα κτίρια στο κέντρο. Κι όμως, σε κρίσιμες όψεις της καθημερινότητας — στο πράσινο, στο παιχνίδι, στις δημόσιες μετακινήσεις — το Βελιγράδι είναι πολύ πιο ευρωπαϊκή πόλη από τη Θεσσαλονίκη.

Ίσως το σωστό ερώτημα δεν είναι γιατί η Θεσσαλονίκη δεν μοιάζει στο Βελιγράδι. Το σωστό ερώτημα είναι γιατί εδώ και τόσα χρόνια δεν αποφασίζει να γίνει η καλύτερη εκδοχή του εαυτού της. Μια πόλη που θα αντιμετωπίζει το πράσινο, τον δημόσιο χώρο, τη μετακίνηση ως προτεραιότητα και βασικό όρο επιβίωσης.

#TAGS

Δημόσιες μεταφορές Δημόσιος χώρος Περιβάλλον Πολιτική Πόλεων